Жұма, 23 тамыз 2019 ЖЫЛЫ
639 10-06-2019, 14:23

Қазақ хандары қандай билікке ие болған?


Біз бір апта бұрын отандық жоғары оқу орындарының бірінің тарихшы-профессорымен болған сұхбатымызда қазақ даласында хандарды үміткерлердің қандай шеңберінен таңдаған деген тақырып бойынша әңгімелескен болатынбыз. Енді біз басқа сұрақтарға жауап табуға тырысамыз: хандар қандай билікке ие болған, олардың қандай өкілеттіктері мен міндеттері болатын, маңызды шешімдер қабылдаған кезде олар кімнің пікіріне жүгінетін және «далалық демократия» деген ұғым нені білдіреді?

Беделі көп болса, шешім қабылдау құқығы да көбірек болатын

- Ханның билік өкілеттігінің шеңберіне не кіретін? Қандай мәселелерді ол ешкімге қарамастан, тек өзі шешетін?

- Хан мемлекеттегі ішкі және сыртқы саясатты қоса алғанда, жоғарғы билікке толық ие болған. Оның бес негізгі өкілеттігін бөліп көрсетуге болады.

Біріншісі – елдің барлық аумағын, барлық жерлер мен жайылымдарды және көшпелілерді басқаруға, жайлаулар мен қыстаулардың орындарын, биліктік рулар мен тайпалардың шекараларын анықтауға тек ол құқылы болған.

Екіншісі – әскердің бас қолбасшысы ретінде соғыс жариялау және бейбітшілік жариялау құқығы оған тиесілі болатын.

Үшіншісі – ол ғана мемлекеттің сыртқы саяси бағытын айқындап, басқа елдердің билеушілерімен келіссөздер жүргізетін.

Төртіншісі – жоғарғы судьяның рөлі оған тиесілі болды: ол шағымдарды талдап, өлім жазасына үкім шығаруға немесе кінәліні кешіруге құқылы болған.

Бесіншісі – тек ол ғана қоғамның барлық мүшелері орындауға міндетті заңдар мен өзге де құқықтық актілер шығаратын.

- Яғни, хан билігі шексіз болды ма?

- Ол билікті ұлыстардың басшыларымен, сұлтандармен, билермен, ірі рулардың басшылармен және қалалардағы орынбасарларымен бөлісетін. Дегенмен, форс-мажорлық жағдайларда хандар ешкіммен ақылдаспастан, жиі өз қалауы бойынша шешім қабылдап, іс-әрекет жасайтын. Осылайша, 1730 жылы Әбілхайыр хан өз бетімен Кіші жүз ру басшыларын хабардар етпестен Ресей бодандығын қабылдайды деп шешті. Сол арқылы ол өз өкілеттілігінен асып кеткен, оны кейін старшиналар кінәлаған болатын, бірақ бұл қадамға ол халықты құтқару үшін барған, және сол кездегі қалыптасқан жағдайда дұрыс жасады.

Ханның қайсысы билікті қай деңгейде иеленетіні оның жеке қасиеттеріне, беделіне байланысты болатын. Мысалы, Шоқан Уәлиханов өзінің атасы Абылай туралы жазғанда, қазақтар оны ұлы істерді жүзеге асыру үшін жіберілген рух (аруақ) деп санаған, сондықтан халық арасында оған деген құрмет нақ сондай мистикалық сипатқа ие болған, бірде-бір хан ол сияқты шексіз билікке ие болмаған деп жазған. Атап айтқанда, Абылай бірінші болып өлім жазасын тағайындау құқығын тек өзіне алды. Оның немересі Кенесары Қасымов та осындай харизмаға ие болған. Айтпақшы, Абылайдың көптеген әйелдерінен 71 баласы болған, бұл жағдай да халықтың алдында оның беделін одан әрі көтерді.

- Бірақ тіпті ең ұлы монархқа да кей кезде біреумен кеңестесу керек…

- Қазақ мемлекетінің жоғарғы билеушісінің жанында құрамына ханның жақын туыстары кіретін жоғары кеңес органы – хан кеңесі болды. Бұл кеңесте мемлекеттік өмірдің аса маңызды мәселелері талқыланатын, ал қабылданған шешімдер мен нұсқауларды орындау хан төленғұттар қатарынан арнайы жасаулдарға (есауылдарға) тапсырылатын. Соғыстар кезінде билеушінің өзі басқарған әскери кеңес құрылатын. Оның мүшелері атақты әскери қолбасшылар, батырлар, дипломаттар, басқа да беделді тұлғалар болатын.

Өзінің күнделікті қызметінде хан ірі жұрт аталарына және мұсылман дінбасылары – қожаларға сүйенетін, сондай-ақ белгілі үш заңдар жиынтығында бекітілген әдеттегі халық құқығының дәстүрлеріне сүйенетін. Олар: «Қасымханның қасқа жолы», «Есімханның ескі жолы» және «Жеті жарғы». Оңтүстік аймақтарда (олар отырықшы, егіншілікпен, қолөнермен және саудамен айналысқан) қазақ халқының арасында ислам таратылып, мұсылман құқығы, яғни шариғат нормалары қолданылатын. Онда сот қызметін қазылар жүзеге асырған.

Тәуке ханның еңбегі «Жеті Жарғы» заң жинағын қабылдаумен қатар, қазақ қоғамының рулық құрылымын ұсақ руларды неғұрлым ірі руларға қосу жолымен реттеу, рулар мен тайпаларды жуздер бойынша бөлу, барлық үш жүздің аумағын анықтау, жайлаулар мен қыстауларды бекіту болды. Сондай-ақ, ол туыстық тамғалар мен әскери ұрандарды бекіткен. А. И. Левшин оны «қазақ Ликургы» – дәстүрлі көшпелі қоғамның қалыпты жұмыс істеуін ұзақ уақытқа ретке келтірген заң шығарушысы деп атаған.

«Жеті жарғыға» сәйкес ханның міндеттерінің бірі барлық үш жүздің билерінің қатысуымен ішкі және сыртқы саясаттың маңызды мәселелерін талқылау үшін жыл сайынғы жалпы халықтық жиналыстар өткізу болып табылатын. Әдетте, олар күзде оңтүстікте, Түркістан маңындағы Құлтөбе жерінде жүргізілетін. Онда рулар мен қауымдардың қыстайтын орындары, жау шабуыл жасаған жағдайда салық жинау және әскерлерді шақыру тәртібі анықталды, көршілерге елшіліктерді жіберу, олармен келіссөздер жүргізу және т. б. туралы шешімдер қабылданатын.

Монархқа кім қарсы сөз айта алатын?

- «Дала демократиясы» сөз тіркесін жиі естуге болады. Ол нені білдіреді?

- «Дала демократиясы» ұғымы мен айтқан әдеттегі құқық ескерткіштерінде бекітілген нормалар, дәстүрлер, ережелер мен ұйғарымдар жиынтығын қамтиды. Егер Еуропада табиғи құқық теориясы тек XVIII ғасырда пайда болса, көшпенді қоғам бастапқыда көшпенділердің күнделікті өмірінің демократиялық құрылымының принциптерінен туындайтын дала тұрғындарының табиғи құқығының нормалары негізінде қалыптасты. «Қазақ» деген сөздің өзі біреудің билігін мойындамайтын еркін және азат адамды білдіреді. Әрине, әңгіме жалпыға тән анархия туралы емес – көшпелі социумда өмірдің барлық жақтарын құқықтық реттеудің қатаң нормалары, көптеген ұрпақтың ғасырлық тәжірибесіне сүйенген нұсқамалардың тиісті жиынтығында бекітілген болатын.

- Яғни, төрт-бес ғасыр бұрын өмір сүрген біздің ата-бабаларымыз оның замандасы еуропалықтан гөрі еркіндеу адам болды ма?

- Көшпенділік саяси даму ерекшелігі қоғамда қатаң орталықтандырылған билік тек төтенше жағдайларда ғана пайда болатындығында – соғыс, жаудың шабуылын тойтару, жаппай індет, үлкен қашықтықтарға көшу және т. б. Бейбіт уақытта көшпенді монархтың күшті билігін қажет етпейді, ол тек өзіне белгіленген күнделікті өмір мен тұрмыстың ережелерін орындайды. Ол кезде оның қозғалу, жиналыстарға және пікірталастарға қатысу, өз пікірін білдіру еркіндігі көбірек болады. Өз шағымымен қатардағы көшпенділер ханның өзіне жете алатын, ал хан оның наразылықтарының мәнін анықтауды төлеңғұттарға тапсыратын. Бұл мағынада көшпенділерде қолөнершілер мен саудагерлердің отырықшыл қоғамдарына қарағанда демократия көбірек болатын.

Сондай-ақ, рулық және тайпалық көсемдердің – билердің, батырлардың, тархандардың және т.б көшпелі социумының өміріндегі үлкен рөлін атап өту керек. Олар хандар мен сұлтандар-шыңғысшылардың тірегі болатын, ірі рулық-тайпалық бірлестіктерді басқаратын және көшпенділердің күнделікті өмірі олардың бақылауымен өтетін. Бір мезгілде олар қандай да бір дәрежеде жаппай билікті және хан-сұлтанның билеуін шектейтін, себебі олар халыққа сүйенген болатын. Олардың ортасынан көптеген жарқын халық көсемдері шықты – мысалы, Батырлар Сырым Датов, Жоламан Тіленшин, Исатай Тайманов, Жанқожа Нұрмұхамедов және басқалар. Көшпелілердің орта класының өкілдері бола отырып, олар қауымдардың негізгі массасының мүдделерінің білдірушісі және қорғаушысы болған. Егер хан мен сұлтандар туылу фактісі бойынша (титулдарды мұрагерлік бойынша беру) болса, халық көсемдерінің мәртебесі тек жеке еңбегі, әскери қабілеттері мен адами қасиеттеріне байланысты пайда болатын. Басқаша айтқанда, соңғылары тұқым арқылы билік жасау емес, басқарудың харизматикалық түрін жүзеге асырған.

- Қазақ даласында нақты кімдер құқық субъектісі болды?

- Қазақ қоғамындағы толық құқықты заңды тұлға тек қана еркін және қолына қару алуға қабілетті, жеке және мүліктік құқықтары бар ересек адам бола алатын. Жасы 16-18 жас аралығындағылар кәмелетке толған деп есептелетін, ал 20 жастан кейін «жігіт» жасы басталатын. Мұндай қаруы бар көшпенді жыл сайынғы халық жиналысына қатысуға, және тіпті хан бар жерде де сөйлеуге, дауласуға, өз пікірін қорғауға хақылы болатын. Егер ол қандай да бір мәселе бойынша пікір білдіргісі келсе, ортаға өз қамшысын лақтырып: «Дат, хан ием!» – дейтін, яғни сөз беруді талап етіп, оны алатын.  Еуропалық қаланың тұрғыны патшаның немесе орыс шаруасының патшасы Иван Грозныйға ол туралы өзінің ойындағысының барлығын айтуға тырысып көрсінші. Ал қазақтар мұндайды ханға немесе сұлтанға батыл айтып, оның салдарынан қорықпайтын. Және де хан мен сұлтандарға өзіне айтылған жағымсыз сынды тыңдауға тура келетін.

Айтпақшы, қазақ даласындағы әйелдер да жеткілікті бостандыққа ие болды, тіпті қалаларда өмір сүрген еуропалық замандастардан да артық болуы мүмкін (әңгіме ХVІ – ХVIII ғасырлар туралы болып отыр). Олар ешқашан паранджа немесе хиджаб кимейтін, бетін жаппайтын, бірақ, әрине, әдептілік ережелерін сақтайтын. Ал әмеңгерлікке (левират дәстүріне) келер болсақ, жесір әйел қайтыс болған күйеуінің ағаларының бірінің әйелі болғаны, ол оның отбасын аштық өлімнен құтқаруға мүмкіндік берді – сол қатыгез кезеңде бұл адамгершіліктің көрінісі болатын.

Жалпы алғанда, қазақтардың көптеген демократиялық дәстүрлері Еуразияның ерте көшпелілер дәуірінде, яғни сақтар, сарматтар, алан, ғұндар, үйсін, қаңлы, одан кейін түріктер, қыпшақ, қимақтар, оғыздар және басқа да дала тұрғындары дәуірінде қаланған болатын.

Ата-бабалар тәжірибесі және қазіргі қоғам

- Сол дәуірде қатардағы қазақтарда кең құқық пен еркіндік болғаны туралы айтуға бола ма?

- Көшпелі қазақтарда отырықшы халықтардың өкілдеріне қарағанда, құлдық (оның классикалық түсінігінде) болған жоқ. Олардың әрқайсысы еркін қоғамшыл, қандай да бір рудың, тайпаның, буынның, қауымның мүшесі болып табылатын және туыстардың ұжымдық қорғауында болған. Тіпті ең кедей ауылдық байғұс та еркін адам болып қала беретін және орыс шаруа немесе Еуропаның қалалық тұрғынына қарағанда көбірек құқықтарға ие болатын. Басқа мәселе, ол туыстарымен тығыз байланысты болатыны, ал оларды қалдырып кетіп қалу ол үшін, егер аштық өлім мен кемсітушілік болмаса да, әр түрлі қиыншылықтар болатынын білдіретін.

Қазақтарда үй құлдары (тұтқындар немесе бұқара, Хива, Ташкент және басқа да Орта Азия қалалары базарларында сатып алынған) болатын. Олардың еңбегі тек үй шаруашылығында қолданылған. Уақыт өте келе олар өздерінің өткенін ұмытып, исламды қабылдап, бостандыққа ие болатын, сондай-ақ отбасын құрып, тең құқылы туысқа айналатын. Мысалы, Абылай Солтүстік Қырғыз жеріндегі жорықтан келгеннен кейін көптеген қырғыздарды алып келген. Олар қазақ арғындарының арасында орналасып, уақыт өте келе бай-қырғыз және жаңа-қырғыз ұрпақтарын құрады, олар бұрыннан толыққанды қазақ болып қазіргі таңда аман-есен өмір сүріп жүр. Қазақтардың арсында ассимиляцияланған түркмендер, башқұрттар, татарлар, қарақалпақтар, ноғайлар, сібір татарлары болған. Яғни, көшпенді қоғам бүкіл әлемге ашық болған, барлық тілек білдірушілерді, соның ішінде көрші мемлекеттерден қашқын солдаттар мен өзге де көшіп-қонушыларды өзіне жинаған болатын. Шексіз дала барлық қалаушыларға баспана берген.

- «Дала демократиясы» тәжірибесі қазіргі қазақ қоғамы үшін қандай сабақ береді?

- Айту қиын, өйткені бүгін біз мүлдем басқа жағдайда өмір сүреміз. Мен тек екі-үш сәтті ғана белгілей аламын.

Біздің Конституциямыздың нормалары өз уақытында демократияны дамытудың әлемдік тәжірибесі негізінде әзірленді, олар 1948 жылғы адам құқықтарының Дүниежүзілік декларациясының принциптеріне сәйкес келеді. Алайда кейінірек азаматтардың құқықтарын іске асыруда жасанды шектеулер жасаған бірқатар заңнамалық шешімдер қабылданды. Мысалы, неліктен мемлекеттік аппаратта бес жылдық жұмыс өтілі бар адам ғана ел президенті бола алады? Оның үстіне біздің қоғамдағы шенеуніктердің беделі өте төмен. Ал онда халық құрметіне ие болған , бірақ мұндай стажы жоқ бизнесмендерге, ғалымдарға, жалпы адамдарға мұндай жағдайда не істеу керек? Өйткені Конституция барлық азаматтарға тең құқықтарға кепілдік береді, таптық артықшылыққа жол бермейді, ал мұнда мемлекеттік қызметшілер мәртебесі бойынша басқалардан жоғары қойылған. Уақыт өте келе, бұл мемлекет басшысы лауазымын басқарушы элитаның тар тобы, бір кланмен жекешелендіруі ықтимал, ал, мүмкін, тіпті орта ғасырдағыдай мұрагерлік бойынша берілетін болады. Қазіргі қоғамда оған жол беруге болмайды.

Сонымен қатар, егер мемлекет өміріне қатысты барлық маңызды шешімдер халықпен кеңескеннен кейін қабылданса, дұрыс болар еді. Демек, референдум өткізуден қорықпау керек. Ел басшылары халық алдында жүйелі түрде есеп беріп, ең шалғай ауылдарға жиі барып, адамдардың өзекті проблемаларын түйістіруге тиіс еді. Ал кейбір жоғары лауазымды шенеуніктер ауыл бақташыларынан шыққан болса да, өздерін тұқым бойынша сұлтандар-шыңғысшылар тәрізді көретін болып жүр

Халық – мемлекеттік биліктің жалғыз көзі болып табылады. Бұл туралы сол алыс тарихи дәуірде хандар мен сұлтандар барынша естерінде сақтайтын. Ал егер оны ұмытып кететін болса, онда халық пен оның батыл батырлары олардың естеріне салатын…

 

 

Комментарии