Жұма, 19 шiлде 2019 ЖЫЛЫ
984 26-03-2019, 13:33

Қазақ тілі: жауапкершілік дағдарысы және жоғалтылған иллюзиялар


Қазақстанның қоғамдық-саяси өміріндегі ең өткір және үнемі қыздырылып отыратын тақырыптардың бірі – тіл жөніндегі мәселе болып табылады. Ал, дәлірек айтқанда, мемлекеттік тілдің қолданылу аясы әлі де айтарлықтай тар болып қала беретіндігі. Көптеген адамдар мұндай жағдайды, сонымен қатар қазақ тілінде қажетті ғылыми, техникалық және өзге де әдебиеттердің болмауы немесе анық жеткіліксіздігі салдарынан ол бірқатар маңызды салаларында талап етілмегені үшін ел азаматтарының едәуір бөлігінің оны оқып-үйренуді қаламауымен түсіндіреді. Сондай-ақ, ол бұл тұрғыда әлі де орыс тілімен салыстырғанда бәсекеге қабілетсіз болып қала беретіндігімен түсіндіріледі. Біз белгілі отандық сарапшылардан осы мәселені шешу жолдары туралы өз көзқарасымен бөлісуді өтіне отырып, оларға келесі сұрақтарды жолдадық:

  1. Жағдайды қалай өзгертуге болады? Бұл үшін бірінші кезекте не қажет етіледі? Саяси ерік-жігер ме? Қазақ тілін революциялық жаңғыртуы ма? Немесе басқа да нәрселер керек пе?
  2. Онымен бірінші кезекте кімдер айналысуы керек? Мемлекет пе, қоғам ба, ұлттық интеллигенция ма, энтузиастар ма?
  3. Жалпы, бұл қаншалықты мүмкін және оған қанша уақыт қажет болады?

Земфира Ержан, kieli7su.kz бас редакторы: «Мәселе қазақтардың өз тіліне жауапты болғысы келмейтінінде»

1. Менің ойымша, егер қазір қазақ тілінің айналасында қалыптасқан жағдайды шын мәнінде түсіну үшін өз алдына тиісті мақсат қойылатын болса, – мұндай сұрақ қою жалпы алғанда дұрыс емес, зиянды және мүлдем тиімсіз. Оның бәсекеге қабілетсіздігі, ол тілде ғылыми басылымдардың жетіспеушілігі және т.б. туралы әңгімелердің барлығы іс-жүзінде қазіргі қазақ тілінің нақты проблемаларының шеңберінен тыс жатыр. Олар тек қана қазіргі қалыптысқан жағдайды сипаттайды. Осы күнге дейін Қазақстанда орыс тілі басым болып отырғаны, сол сияқты қазақ тіліндегі әдебиеттер саны басқа тілдердегі шығарылуымен теңеспейтіндігі шындық болып табылады.

Мұндай көзқарастарды үнемі өзектендіру және пайдалану, шын мәнінде, себеп пен салдарын шарик-малик тәрізді шыр айналдыру сияқты примитивті казуистика болып табылады. Қазақ тілін үйренбейтіннің себебі оның қандай да бір ерекше, төмен-беделді сипатқа ие болғанында емес екені кез келген адамға түсінікті. Мәселе басқада  – қазақ тілінің проблемаларымен айналысқысы келмегендіктен, оған ынталы және дәйекті түрде аса көрнексіз, жағымсыз имиджді жасай отырып, оның адал атауын жоққа шығаруға тырысады.

Мұндай салыстыруды келтіремін. Ұлттық тілді белгілі бір қолайсыз жағдайлардың салдарынан зардап шеккен сәулет құрылысы түрінде елестетейік. Егер алдағы тұрған ең маңызды міндет – оны қалпына келтіру болса, онда оның қарым-қатынас коммуникацияның бұзылғандығы туралы және оның басқа сәнді ғимараттар аясында нашарлау болып көрінетіндігі жөнінде тоқтаусыз жылап-еңіреудің осыған қанша қатысы болуы мүмкін?! Жағдай өте жаман екені онсызда көрініп тұр. Қазір жоғалған нәрсені қайтару үшін барлық күш-жігерді салу маңызды. Және сонымен қатар бұрыннан бері қазақ тіліне қатысты үздіксіз айтыла беретін «қорқынышты әңгімелерге» назар аударуды тоқтату қажет, өйткені ондай нәрселер мәселенің практикалық шешімін барынша кідірту мақсатымен жасалады.

Сондықтан «жағдайды жақсарту үшін не істеу керек?» деп аталатын тізімінің кіріспесінде мен қазақ тілінің мейірбандарын және оны қолдамайтын адамдарды ажырата білуді белгіледім. Біріншілер – бұзылған қабырғаларды бір кірпіштеп құрастыратын адамдар. Екіншілер – кеңестік насихат тілімен айтқанда, біздің замандастарымыздың алдында тұрған үлкен тарихи жауапкершілікті, атап айтқанда ұлттық тіл кеңістігін қалпына келтіру бойынша орасан зор жұмыс жасау қажеттілігін бағасыздандыра отырып, идеологиялық диверсиямен айналысатындар.

Ал одан әрі – тармақтар бойынша. Бірінші кезекте (мәдени және тіл саясатын қалыптастыру кезінде) біздің қазіргі тілдік ахуалдың сәтсіздікке ұшырауы қай тарихи кезеңге сәйкес келетіні туралы нақты түсінік болуы керек. Бұл бізге ұнайды ма, әлде жоқ па, бірақ ол өз мәдениетіне, тіліне, олардың болашағына деген сенімсіздіктерге негізделген барлық постколониялықтың құрауыштарын көрсететінін мойындауға тура келеді.

Екіншіден, ХХ ғасырдағы қазақ тіліндегі жоғалтулардың дәрежесін неғұрлым дұрыс бағалау керек. Мемлекеттік тілді қолдауға бағытталған Қазақстандағы тіл саясатының негізгі кемшілігі – қазақ тілінде сөйлеушілер санының апатты қысқаруымен, оның лингвистикалық азаюының теріс процестерімен көрінетін, оларға келтірілген залалдың ауқымын ескермейтіні көрінеді. Қазақстанның тіл стратегиясының негізгі ұйытқысы қазақ тілі қауіп-тәуекел аймағында тұрғанын мойындау болуға тиіс және осыны негізге ала отырып, оны қорғау мен дамыту жөніндегі шаралар жүйесін құру қажет.

Үшіншіден, бүгінгі күні қазақ тілінің өміршеңдігіне оң әсер ете алатын жалғыз әлеуетті ресурс – саяси ерік. Алайда, бұл әлеует пайдаланыла ма, белгісіз болып отыр. Кәсіби гуманитарлық қоғамдастықтың тілдік жоспарлауға ықпал ету мүмкіндіктері болмаған жағдайда, осы саладағы тиімді кешенді және ғылыми негізделген тәсілдерді қолданудың жүзеге асырылуы екіталай.

«Қазақ тілін революциялық жаңғырту» ұғымына мен үлкен қауіппен қараймын, себебі тілдің органикалық табиғатына жасанды түрде араласуға жол беруге болмайды деп санаймын.

2. Елдегі тілдік ахуалды ұзақ уақыт бойы зерделеумен айналыса отырып, мен Қазақстанда мемлекеттік тілдің жай-күйі үшін өз жауапкершілігін сезінетін айтарлықтай елеулі әрі өкілді әлеуметтік топ қалыптаспады деген қорытындыға келдім. Аты-жөні барлығына белгілі жеке энтузиастар бар және бұл қазақ тіліне қамқорлық жасау біздің еліміздің азаматтарының көпшілігі үшін норма емес деген фактісін тек растайды.

Бір ғана көрнекті мысал келтірейін. Міне, алты жыл бойы мен қазақ жарнамасының мүлдем жарамсыз сауатсыздығы туралы жазып келемін. Нәтижесі – нөлдік. Жақында мен Алматы қалалық әкімдігінен өзімнің кезекті мәлімдемеме жауап алдым. Онда: «Қолданыстағы заңнама талаптарына сәйкес тұрақты негізде жұмыстар жүргізілуде... Жарнама эскиздерінің мәтіндерін келістіру, көрнекі ақпарат пен деректемелердің мониторингі мен рейдтері жүзеге асырылатын жұмыстардың негізгі құрамына кіреді» – деп жазылған.  

Демек, атқарушы билік органдары мұндағы проблемаларды көрмейді. Журналистік орта мен ұлттық интеллигенция да үнсіздік сақтап отыр. Ал бұл мәселе өте қарапайым тәсілмен шешіледі – мысалы, қазақ басылымдарының бас редакторлары бірігіп сауатты тілдік орта құруда белсенділік танытулары жеткілікті. Алайда, бұл нәрсе жасалмай жатыр.

Ал енді, мінеки, статистика. Сауатты жарнаманың қандай болуы керектігін нақты іс-әрекетпен көрсету жөніндегі үндеуге барлық Қазақстаннан тек жиырма адам ғана үн қатқан, кейіннен олар «Мемлекеттік тілдегі жарнамалық копирайттардың сапасын жақсарту жөніндегі қоғамдық кеңеске» біріктірілген. 18 миллион тұрғындары бар Қазақстанға жиырма адам – шын мәнінде, ол мизерлік статистикалық қателік. Сондықтан біздің елімізде мемлекеттік тілдің толыққанды дамуына жауапкершілік алуға қабілетті адами ресурстардың іс жүзінде болмауын өкінішпен айтуға тура келеді.

3. Осыдан бір жыл бұрын мен бұл сұраққа жауап бере алатын едім, өйткені эпостың мәтіндері негізінде қазақ тілі саласындағы дағдарыстық менеджменттің тиімді құралы ретінде жалпыұлттық ликбез идеясын ілгерілетумен айналыстым. Кез келген жобадағы сияқты, онда мен айтып бере алатын мақсаттардың индикаторлары және оларға қол жеткізу мерзімдері салынған болатын. Алайда, қазір мемлекет осыған басқа адамдарды тарта отырып, ұқсас жобаны жүзеге асыруда. Осыдан мен, ақырында, он жыл уақыт өткеннен кейін, менің мемлекетпен ынтымақтастық жөніндегі жоспарым мүлдем қол жеткізбейтін идея екендігін түсіндім. Сондықтан маған тілдік ахуалдың дамуын тек бақылау ғана қалады. Мен оны стихиялық деп бағалаймын, сондықтан қандай тілдік жағалауға және қандай мерзімде келетінімізді болжай алмаймын.

 

Еркін Ирғалиев, «Аспандау» ғылыми-білім беру қорының Батыс аймақтық филиалының атқарушы директоры: «Иллюзиядан құтылатын кез келді»

1. Отыз жыл ішінде тіл тақырыбы жалықтырып үлгергені соншалық, тіпті патриоттық көңіл-күйдегі интеллектуалдардың көпшілігі бүгінгі күні оған қандай да бір салттық қасиетті әрекет ретінде қарайды. Мен әдейілеп және тек прагматикалық мақсатта қазіргі тілдік жағдайды және ақылға қайшы келетін нәрселерді айқындау үшін тереңдете түсемін – осы патриоттық өрісте қаншама уақыт, күш, сөз, қағаз, эмоциялар кетті, қаншама ақша игеріліп, жұмсалды... ал іс жасалмады, жұмыс қозғалмады, прогресс жоқ.  

Тұжырымдама: егер қорытындыны өзгерте алмасаң, онда іске, әдіснамаға, қағидаттарға қатысты тәсілдерді акыстыру арқылы мән-жайларды өзгерт. Демек, пайдасыз стереотиптерден, догмалардан, иллюзиялардан арылып, өзіміз өзгеруіміз керек. Теріс нәтиже де нәтиже екенін мойындау қажет, өйткені ол бізге нені және қалай ІСТЕМЕУ керек екендігін көрсетеді.

Сонымен, жағдайды қалай өзгертуге болады? Бұл үшін бірінші кезекте не қажет? Ең алдымен, қалыптасқан тілдік жағдайды тұйық деп тану керек, сондай-ақ бұл тұйық жолға бізді қате МАҚСАТ ҚОЮ әкелді деген фактты мойындау қажет. Егер бұрын біз 1980 жылдардың аяғындағы романтизм рухында «ең негізгісі тіл, ал қозғалыс өзі пайда болады!» деп ойлаған болсақ, қазір бәрі мүлдем өзгеше қалыптасқан: айналамыздағы әлем қарқынды өзгеріп жатыр, ол алтыншы технологиялық тәртіпке шықты, ал біз деиндустриализацияға батырылып, ортағасырлық  дәуірдегі мұражайларда өзімізді-өзіміз іздеумен айналысуды жалғастырып жатырмыз.

Бізге «біз ұлы болмасақ та, бірақ ең болмағанда бірегейміз» – деген адамдарға тән менмендік кедергі келтіреді. Күн тәртібіне «Даму – бұл басты мақсат, қалғандары – тек қана қаражат, ҚҰРАЛДАР!» – деген жаңа және прагматикалық қағидатты енгізетін кез баяғыда келді. Біздің мақсат тек тілдік қайта өркендеу ғана емес, тіпті ұлттық бірегейлікті орнату емес, ӨРКЕНИЕТТІ ДАМУ болуы тиіс. Ал тіл, ұлттық бірегейлік және қалғандары оған көмекке қоса беріледі.

Миымызды жұмыс алгоритміне ауыстыру жеткілікті:

Тек әліпбиді ғана емес, сондай-ақ барлық жаңартылған лексикалық сөздіктің (және барлық ментальдік) латын әрпіне көшіру – бүгінгі заманның талабы;

орыс тілі – технологиялық және өркениеттік серпіліс жолынан бұрылып кетуші (демек, біздің тілімізді революциялық жаңғыртудың басқа әдісі: декоммунизация, десоветизация, тілдік сөздікті деколонизациялау қажет);

жаңартылған ана тілі  – XXI ғасырдың өркениетті дамуының сұранысы.

2. Тіл реформациясымен кім айналысуы керек? Бұл жағдайда «Ақша [ұлттық өнеркәсіптік капитал] [ана тілі] сөздерісіз қарапайым, сөздер ақшасыз – арзан» деген сөзді еске түсіру орынды. Әрбір буржуазиялық-демократиялық (индустриялық, ғылыми-техникалық сияқты) революция алдында әлемнің белгілі бір елінде өзінің ұлттық Жаңғыруы орын алды, оның қозғаушы күші – өз ойшылдары-қозғалтғыштары болды. Ал осы визионерлердің миссиясы – бұл әрдайым және барлық жерде сенім мәселесі: пайда болған қазақ өнеркәсіптік буржуазиясын ең қажетті екі нәрсе беру. Бұл а) өз күшіне сенімділік және б) өзінің индустриялық әлеуетінің болуы тұрғысынан өз халқына сенімділік. Қалғандарының бәрі – тек жұмыс процесі: «мен сияқты жаса, менімен бірге жаса, менен де жақсы жаса!».

Үнемі және барлық жерде Nationbuilding процесі – бұл ұлттық элитаның осы сөздің шынайы мағынасында: интеллектуалдар мен кәсіпкерлердің (ал халық массаларының рөлі – тек осы «референттік топтарға» еліктеу) прерогативасы. Егер мемлекет оларға ұлттық жаңғыру ісінде белсенді көмектессе, онда ол Тарих ағымында өзін өзі сақтап қалады. Ал егер олай болмаса, онда оның тағдыры – постколониалды өткеннің қоқыс үйіндісінде қалу.

3. Қазіргі уақытта ұлттық мәдениеттердің/экономикалардың/елдердің қайта өрлеуінің (немесе үмітсіз артта қалуының) барлық үдерістері ұрпақтардың жартысын ғана – бір «мүшелді» алады. Практикалық тұрғыдан тілді құтқару тұрғысынан «мүмкіндіктер терезесі» көмірсутектерді өндіру төмендеу кезеңі басталуымен бірге – яғни 8-10 жылдан кейін жабылады.

Комментарии