Жексенбі, 19 мамыр 2019 ЖЫЛЫ
297 29-11-2018, 17:21

Қазақстандықтарды кімдержәне не үшін кеңес дәуірінің көлеңкесімен қорқытып отыр


Қазақ халқының қазіргі қайғы-қасіретінің барлығысол жақтан, империялық және кеңес өткеніненкелген, сондықтан өкіну рәсімі, декоммунизация, деколонизация және т. б. жасалуы қажет. Соңғы уақытта мұндай пікірлер өтежиі естілетін болып жүр.Ондай пікір Central Asia Monitor газетінің алдыңғы екі нөмірінде мүлдем басқа тақырыптар талқыланған кезде де айтылып кеткен. Оның үстіне большевиктерше қатаң айтылған.

Ұлтшылдық-патриотизм пен плюрализм – екі үйлесімсіз нәрсе ме?

...«Бізге, қазақтарға өзгеру керек, әйтпесе «ел болмаймыз»» және «Қазақтарға тарихи иллюзиялардан арылу керек» деп аталатын мақалаларымыз жариялағаннан кейін, олардың авторлығы маған, Жеңіс Байқожаға, және Мәди Әлімовқа тиесілі болғандықтан, біз әңгімені жалғастыру жөнінде шешім қабылдап, «Қазақ менталитеті: оның қандай ерекшеліктерін және қалай жою керек?» депаталатын әлеуметтік сауалнама жүргіздік. Оған қатысқан қоғамдық қайраткерлердің арасында Жасарал Қуанышалин да болды. Бұның өзі де кездейсоқ нәрсе емес.

Central Asia Monitor редакциясы (САМ) кез келген маңызды мәселені талқылау кезінде әртүрлі «лагерьлердің» өкілдеріне – қазіргі биліктің адептеріне және оппозиционерлерге, ұлтшылдар мен интернационалистерге, консерваторлар мен либералдарға, «нағыз» және «шала» қазақтарға сөз беруге тырысады... Әрине, мұндай даулардың арқасында шындық пайда болады, ал кей кездерде, керісінше, шындық одан да алыстап кетеді. Дегенмен, біздің ойымызша, БАҚ қоғамда орын алып жүрген пікірлердің кең ауқымын көрсететін айна болуы тиіс. Ал ақылы-ойы бар оқырман өзі қорытынды жасасын.

Басқаша айтқанда, берілген тақырып бойынша талқылауға. өзгелерден басқа, национал-патриоттық идеяларының жақтаушысы, «шынайы қазақ» қатысқанын да көзделген. Жасарал Қуанышалиннің дебатта өзін өзі қалай ұстайтынын біз жақсы білеміз. Ал оның үстіне мен екі жыл бұрын осы адамның «стилі» туралы «Қазақи пікірталас: ұлтшылдар полемистер рөлінде» деп аталатын мақаламда жазған болатынмын.

Осыған қарамастан, редакция оған пікір білдіруге мүмкіндік беріп, тіпті оның өзінің қарсыластарына «манқұрт Жеңіс Байқожа» және т.б. жағымсыз, намысқа тиетін баға берген мәтіннің фрагменттерін жұмсартқан жоқ. Алайда, бұл «манкурт» газеттің бас редакторының орынбасары және пікірталастардың бастамашысы бола тұра, Қуанышалиннің айтылған түсініктемесін баспаға осындай түрде бермеуді талап ете алар еді. Бірақ менің ұстаным келесідей болды: плюрализм керек кезде – плюрализм болсын, ал менің одан ештеңем кетпейді.

Қуанышалин өзін-өзі атауы бойынша нағыз демократ, яғни ол да ұқсас түрде әрекет жасағаны дұрыс болар еді. Бірақ біз не көріп отырмыз? Егер сауалнаманың басқа қатысушысы Жәнібек Сүлеев өзіне тиесілі сайтта барлық үш пікір жарияласа, Қуанышалин өзінің «Фейсбуктегі» парақшасында тек өзінің көзқарасын орналастырған. Мүмкін, пікірталастың басқа қатысушылардың жауаптары оның сөздерінің «шынайылығына» күмән келтірмеуі үшін жасалған болар. Мінеки, біздің ұлтшыл-«демократтарымыздың» сөз бостандығы мен плюрализмді түсінуі осындай. 

«Ақиқаттыққа» келетін болсақ... Қуанышалиннің өзі айтқандай, «менталдық кемшіліктерге» түсінік беруінде ол тек бір ғана себеп табады – қазіргі қазақтарда ол 1921-23 және 1931-33 жылдардағы ашаршылық. Сонымен қатар, ол Украина ғалымдарының, жазушыларының, қоғам қайраткерлерінің қорытындыларына сілтеме жасайды (олардың бағалауын Қазақстан тұрғындарына тікелей қатыстыруға болады деген оймен) және мұндай дәйексөзді келтіреді: «Ашаршылық украиндықтар үшін үлкен әлеуметтік-демографиялық апатпен ғана емес, сонымен қатар олардың мінез-құлқының жолын түбегейлі өзгерткен рухани-мәдени және моральдық-психологиялық ауыр жарақатпен де бетпе-бет келді. Қазіргі уақытқа дейін орын алып отырған генетикалық деңгейде билік алдындағы қорқыныш, апатия сезімі, өзіне сенімсіздік және өз құқықтары мен мүдделерін қорғау үшін кез келген әрекеттердің пайдасыздығы сияқты дәрежеге дейін ұлттық сипатты өзгертті. Қайталаймын, билік алдындағы қорқыныш – ол мұрагерлік ауру, оны украиндар геноцидті бастан кешіргені ата-бабаларымыздан алған».

Алайда, бұған  екі контраргумент бар. Олардың біріншісін«Фейсбукте» комментаторлардың бірі келтірді: «Ұлы Абай қазақтардың ашаршылыққа дейінгі басты кемшіліктері туралы айтқан болатын және осы кемшіліктердің көпшілігі сақталып қана қоймай, тіпті қазіргі уақытта одан да қаттыөркендей түсті. Сондықтан Ж. Қуанышалин сияқты барлығынашаршылық пен кеңес билігіне жүктеу дұрыс емес». 

Екінші дәлел – осы мақаланың авторынан. Украиндықтарға қатысты «апатия, өзіне сенімсіздік және өз құқықтары мен мүдделерін қорғау үшін кез келген әрекеттердің пайдасыздығы»деген қандай сезімдер туралы 2004-ші, содан кейін 2014-ші оқиғалардан кейін айтуға болады (сол оқиғалардың тұрақты саяси бағасына қарамастан)? Ал егер осындай сезімдер болса, онда украиндар қоғам ретінде оларды өздерінде жойды, ал қазақтар неге ондайға жарамады?

Осыдан сұрақ туындайды: мүмкін, себебі жүз жыл бұрын болған жаппай ашаршылықта да емес, кеңес-отарлық өткенде де емес шығар? Тиісінше, «менталдық кемшіліктерді» түзету үшін Қуанышалин талап ететін деколонизация емес, басқаша нәрсе қажет болар?     

Кім және қалай «антисоветчик» болады…

Басқа қоғам қайраткері және бір жағынантіпті саясаткер, бірқалыпты түрткі ұлтшыл және Брюссельде шақырылған «Жаңа Қазақстан» форумының белсенділерінің бірі газет беттерінде біздің елімізде десоветизация және декоммунизация процесін бастаудышақырады. Бірақ бұл шақыру оның өмірбаянымен байланыспайды, ол туралы ашық көздерден білуге болады.

...20 жасында, Кеңес армиясы қатарында болған кезде, ол Кеңес Одағының коммунистік партиясына (КОКП) қатарына кірді. Бұл 1984 жылы болған жағдай. Бір жыл өткен соң, КСРО-да қайта құру басталды, екі жылдан кейін Алматы алаңында жас қазақтардың, негізінен студенттердің қаны төгілді. Біздің кейіпкеріміз сол кезде ҚазМУ-да оқыды, ал оны аяқтағаннан кейін республиканың бас партия газетінің саясат бөліміне жұмысқа орналасты. Ел сол уақытта тоталитарлық өткен және репрессиялар туралы өзі үшін қорқынышты шындықты аша бастады, қоғамдық сана-сезімнің деңгейін қатты көтерген халық депутаттарының 1-ші съезді өтті, КОКП қатарларынан жаппай кету басталды. Ол кезде компартияны да, Бүкілодақтық Ленин коммунистік жастар одағымен (БЛКЖО) қатар кез келген адамдар ескертпесіз жазалауға кірісіп кеткен еді…

Сіз бүгінгі «өткеннің призрактарын» жоюға сол кезде декоммунизация туралы ойлар келе бастады деп, оның үстіне ол туралы Шығыс Еуропа елдерінде, Балтық маңы Республикаларында және тіпті Мәскеуде де (кейбіреулер) белсенді түрде сөйлей бастады деп ойлайсыз ба? Керісінше, КСРО ыдырауына дейін ол райкомды басқарды, одан кейін Қазақстан ЛКЖО Орталық Комитеті бөлімін басқарды, ал Компартия мен комсомол таратылғаннан кейін біртіндеп тәуелсіз мемлекеттің билік құрылымдарына көшіп алды. Неге ол сол кезде (1995 ж. наурыз айында ҚР Парламенті демократиялық сайлаған соң да) ел мен билікті қазір тоталитаризмге қауіп-қатер төндірген кеңестік «арамдығынан» тазарту қажеттігі туралы ойланбады және оппозицияға амалсыз кеткеннен кейін ғана осы тақырыпты көтеріп отыр? Сұрағым, менің ойымша, риторикалық.

Мұны мен айыптау үшін айтып отырған емеспін. Және егер мен өзім де, жұмсақтау айтқанда, кеңестік құрылысқа қатысты тұрақтылықпен ерекшеленбеген болсам, онда менің айыптайтын қандай құқығым болуы мүмкін? Расын айтқанда, менің жағдайымда бұл эволюция басқаша болды, бірақ менің өмірбаяным көп жағдайда жоғарыда айтылғандарға тікелей байланысты – біз бір ауданда туғанбыз, бір факультетте оқыдық, мамандығы бойынша әріптестер болдық, бір саяси партияларда тұрдық...

Мен Гайдардың кітаптарында және пионер-батырлардың ерліктерінде тәрбиеленгенмін, сондықтан ерте «адал жас лениншіл» болдым. Үлкендер мені алға жылжыта бастады: қалалық пионерлер штабының төрағасы, мектептің комсомол ұйымының жетекшісі, аудандық комсомол комитетінің мүшесі... Бірақ Алматыдағы студент жылдары (1976-1981) менің дүниетанымымды қатты өзгертті. Бір курстастардан мен,алыс ауылдан шыққанжас балабатыстық радиохабарларжөнінде, «темір шымылдық» туралы және басқашаойлаушылдардың ізіне түсу туралы білдім; әскери қызметтен өткен басқалардан – Кеңес Армиясындағы мінез-құлықтар туралы; үшіншіден – әдебиет пен музыканың басқа түрлері (соцреализм және кеңестік поп-ансамбльдергеальтернативті сияқты) бар болуы туралыбілдім... Ал практика кезінде газеттің редакциясына келіп, коммунистік идеологиясы туралы айқын түсінік алдым. Менің «гомо советикус» ретінде құлауымның төменгі сәті– факультеттің комсомол жиналысында ішіпалған түрімде барғаным болды.Оның нәтижесінде БЛКЖОмүшесі карточкасынаенгізумен, маған қатаң сөгіс жарияланды. 

Журналист ретінде жұмыс істегенде (1980-ші жж басы, тоқыраудың апофеозы және «Кремль ақсақалдарының» дәуірінің басы болды), мен түбегейлі «ас-үй диссидентіне» айналдым. Дегенмен, КОКП-ға кіру ұсынысынан бас тартпадым – тек қана мансаптық пайымдаулардан: әйтпесе бас редактордың орынбасары етіп мені емес, партия мүшесін тағайындайтын еді. Қайта құруды жігерлендірумен қарсы алдым. 1980-ші жылдардың соңында «ГУЛАГ Архипелагын», Шаламовтың әңгімелерін, Евгений Гинзбургтің «Крутой маршрут», Габышевтің «Одлян» повесін (балалар колониялары туралы) және басқа да осындай әдебиетті оқып, мынадай қорытындыға келдім: егер бұл кітаптарда кем дегенде бес проценті рас болса, мұндай саяси режимнің өмір сүруге құқығы жоқ. Сондықтан 1991 ж. тамыз шатқалында демократтар деп санаған адамдар үшін шынайы уайымдадым.  

Айта кетерлік, біздің газет тілшілерінің жолы болды: 1985 ж. партия облыстық комитетінің бірінші хатшысы Еркін Әуелбеков бізге карт-бланш берді, ал 1993 ж. дейінгі кезеңді Қызылордада баспасөздің абсолюттік бостандығының дәуірі деуге болады – бұл көбінесе кеңес дәуірінде болды! Бірақ содан кейін бізді еркіндіктен айырды. Облыстық газет әкім жанындағы пиар-агенттікке айналды, журналистердің шектелу жағдайында тіпті тоқыраған заман еркін ойлылық пен жариялылық дәуіріндей көрінді.

Бұл жәйт пен елімізде қалыптасқан атмосфера мені Кажегельдиннің ҚРХП-на кіруге итермеледі. Қазір ойласам, қызық сияқты, мен жұмыс уақытында бастықтың бірінші орынбасары ретінде облыстық әкімдік құрылтайшысы болған газетті шығарумен айналыстым, ал жұмыстан бос уақытта «антирежимдік» партияның қатардағы мүшесі ретінде вокзалда карсы алып, серіктестерімен бірге «Фаренгейт бойынш451º» оппозициялық басылымын тарататынмын. Шынын айтсам, көп уақыт өтпей мен ол жерден кеттім, өйткені онда қандай да бір мағынаны көрмедім.

Дегенмен, тіпті қысқа мерзімді саяси белсенділік мені көптеген нәрселерге басқаша қарауға мәжбүр етті. Мен біздің жақында өткеніміздің бәрі де жаман емес және оған тән нәрседен (тіпті көп нәрседен) жаңа посткеңестік қоғамды қалыптастыру кезінде бас тартпау керек еді деген қорытындыға келдім. Ал, жоғарыда сөз болған менің сәл жастау қарсыласым (және сол РНПК-да басшылық қызметтерді атқарған), КСРО-ның құлдырауынан кейін 25 жыл өткен соң, коммунизм көленкесі Қазақстанның кең даласында жүріп қана қоймай, елдегі атмосфераға қорқынышты жағымсыз әсер ететінін байқады.

Қорытындының орнына

Біздің ұрпағымыздың өзге өкілдерінде кеңестік уақытқа қарым-қатынас эволюциясы басқаша болуы ықтимал. Ал біреулерде ондай эволюцияның болмауы да мүмкін.Бұл әр түрлі факторларға – жеке тәжірибеге, білім деңгейіне, нақты алынған адамның өмір сүру жағдайына, оның айналасына байланысты... Бірақ сол дәуірдің қатаң, бір мәнді бағасы негізінде бола алмайтынына мен сенімдімін. Бұл өте күрделі, көп қабатты, қарама-қайшы және соңына дейін зерттелмеген құрылыс. Олбір-бірінен қатты ерекшеленетін (Сталинніңдеспотиясы, Хрущевтыңжылымығы, Брежневтіңтоқырауы, Горбачевтыңқайта құруы) әр түрлі кезеңдерді қамтыды, бұл бір мәнді қорытынды жасауға мүмкіндік бермейді. 

Сондықтан біздің бүгінгі өміріміздің көптеген салаларындағы жағдайды және КСРО-да болған жағдайды салыстыра отырып, мен оны тек қана қара бояумен бояйтын адамдармен де, социалистік құрылысты тек қана мақтаушылармен де келісе алмаймын. Иә, біздің кез келген кеңес өткеніне қатысты жарқын немесе қара бояулар басым болуы мүмкін. Жарқын бояулар және қара бояулар әртүрлі пропорцияда болса бір жөн. Бірақ біреу тек бір түсті пайдаланса – қара немесе ақ, онда бұл адам өзінің «фрагменттік», «клипті» ойлауының тұтқыны болып табылады немесе оны саяси тұрғыда жалданған адам дейді. Жоғарыда келтірілген мысалдар қандай нұсқаға жататынын өздеріңіз шешіңіз.

Комментарии