Бейсенбі, 21 наурыз 2019 ЖЫЛЫ
529 13-11-2018, 10:38

Бізге, қазақтарға, өзгеру қажет, әйтпесе «ел болмаймыз»


Central Asia Monitor-да үш жыл бұрын жарияланған мақала «Бізге, қазақтарға, өз-өзімізді алдағанды азайтып, бір-бірімізге шындықты жиі айтқанымыз дұрыс болар еді» деп аталған. Дәл осындай фразаны бір ай бұрын өмірден кеткен және жерлеуі өте көп адамдарды жинаған аса беделді жазушы Шерхан Мұртаза айтқан деп esquire.kz сайтында жазылған.  Бірақ бүгінгі мәселе тіпті ол сөздердің біріншілігі кімге тиесілі екенін анықтау емес, – ол сөздерді кім болса да айтуы мүмкін. Тек қазір оларды еске түсіру себебі пайда болды.

«Фейсбуктегі» дау-дамайлар

«Хабар» агенттігінде, «Қазақстан» РТРК-да айтарлықтай жоғары қызмет атқарған танымал қазақ тілді тележурналист Серік Аббас-шах«Фейсбуктағы» өзініңпарақшасында: «Өте жалтақ, өте парақор, өте мақтаншақ, өте дарақы, өте жағымпаз халықпыз» деп өзінің (біздің) ұлттастарын сипаттаған пост жариялады.  

Бұл қысқа мәтін көптеген теріс пікірлер мен «қеліспеушілік» тудырды, оның ішінде басқа тілшілерден де. Олардың арасындағы бір белгілі журналист тіпті авторды шеттенуші және ұлт сатқыны деп атады. Егер Аббас-шах өз лауазымын орыс тілді аудиторияға жолдаған болса, мұндай наразылықты түсінуге болатын еді. Бірақ ол оны қазақ тілін білетін адамдар ғана қарайтын ФБ сегментіне орналастырды. Қандай да бір этностың өкілдері өз ортасында ұлттық сипаттағы кейбір ерекшеліктерге жағымсыз баға беретіндігінде соншалықты қорқынышты, лайықсыз немесе криминалдық не бар екен? Көптеген басқа халықтар үшін ол әдеттегі іс, және олар бұл мәселе бойынша қандай да болмасын жанжал шығарудан аулақ.

Сонымен қатар, орыс жазушылары мен философтарының орыс халқы туралы теріс пікірлері (онда интеллигенция, әсіресе революцияға дейінгі, тіпті қатты, аса жағымсыз сөздер айтқан еді, бірақ оны өз халқын жек көрудің дәлелі деп қарастыруға мүлдем болмайды, – қайта ол керісінше жағдайды білдіреді, Абайдың «Қара сөзі» туралы да осыны айтуға болады). Олардың логикасы аса тікеше: олар өздері туралы сондайды айтса, шынымен де олардың бірдеңесі дұрыс емес. Демек, біз көршілерімізден, яғни бұрынғы «отаршы-узурпаторлардан» жақсымыз, лайықтымыз, өркениеттіміз. Сол арқылы өзіндік бағалау артады. Ал біреу мұндай адамдарды көктен жерге түсіруге тырысса, олар мұны өте ауыр қабылдайды. Осы жылдың басында жеке БАҚ-тардың тіпті әзіл-сықақшы Тұрсынбек Қабатовқа жалпы алғанда таза тұрмыстық тақырыптағы зиянсыз интермедиялар үшін қалай жабылғанын есімізге алайық: «Неліктен ол қазақтардың жақсымінез-құлқылары жөнінде айтпайды? Егер біз өз ұлтымызды қаралайтын болсақ, басқалардан не күтуге болады?» 

Осы «халық жанкүйерлері» көзқарасы бойынша қазақтарды тек қана мақтан тұтып, оларға таңдану қажет, және олардың ойынша, патриотизм дәл осы арқылы көрінеді. Қазіргі шын мәнінде біздің этносымыздың «даралығының» және ұлылығының дәлелін табу неғұрлым қиын болған сайын, соғұрлым олар ғасырлар тереңдігіне бет бұрады. Әрбір екінші адам өзін тек қана дана билеушілер, батыр қолбасшылар, көрнекті ақындар мен ғалымдар ғана көретін өткеннің білгірі деп санайды. Тарихи мифтерді құру жалпы ұлттық әуестікке айналды деуге болады. Бірақ мұның бәрі шын мәнінде орын алған болса да, бірақ оған біздің (қазіргі заманғы қазақтардың) қандай қатысымыз бар? Ал ең бастысы – біз осындай даңқты өткен бұрынғы заманға лайықтымызба? Осы адамдардың кейбіреуілері өздеріне осындай сұрақтарды қояды ма?

Мысалы, гректердің бізге қарағанда, өз тарихын мақтан тұтатын әлдеқайда көп негіздері бар, бірақ бүгінгі әлемде олар көбінесе ұлы антикалықпен емес, бұл елді қазір Еуроодақтың көмегімен жасалған қатты қаржылық дефолтпен байланыстырады. Жақында ғана италиялықтарды ежелгі Риммен емес, аса-күшті мафиямен және жиі орын алатын үкіметтік дағдарыспен байланыстырылған. Міне, біз де өз тарихымызды қаншама сүреттеп көрсетсек те, сыртқы әлем денгейінде Қазақстандағы қазіргі жағдай бойынша қалай өмір сүріп жатқанымыз және дәл бүгін не істеп жатқанымыз бойынша бағаланамыз. 

Патриот – ол орынсыз мақтайтын адам емес…

Ал өз өмірімізді, өз елімізді әлемде де құрметтейтіндей етіп, өзімізді Отан үшін мақтаныш орнықтыратындай етіп жайғастыруды біз ұлттық сипатымыздың, жұмсақтау айтсақ, ерекшеліктеріміздің кейбіреулерінен арылмағанша жасай алмаймыз. Оның ішінде Аббас-Шах атап кеткен сипаттар да бар. Әрине, бізде тек билеуші элитамыз лайықты емес, адамдарымыз керемет деген пікірге суйенуді жалғастыра беруге де болады, бірақ әрбір халық өзіне лайық билікке иеленеді деп бекер айтылмаған. 

Өмірдің қарапайым үлгісі. Қазақтың үйлену тойы немесе мерейтойлық салтанат өтіп жатыр. Барлығы, соның ішінде ақсақалдар да жиналды. Ал шақырылған аудан немесе ауыл әкімі, немесе басқа да жергілікті өлшемде маңызды шенеунік (оның қатысуы да ертеңгі күні мұнымен мақтанатын той қожайынының өзін-өзі бағалауын арттырады), әдетте «кешігіп келеді» – мұндай адамдар өздерінің жұмыскерлігін, сонымен қатар аса маңыздылығын көрсетуді ұнатады. Және жүздеген адам оны сабырлықпен күтіп тұрады. Бұл биліктің одан әрі құлдырауын тұдыратын құлшылық пен жағымпаздық көрінісі емес пе? Немесе, айталық, облыс әкімі ауданға шығып, тұрғындармен кездесулер өткізеді. Жергілікті тұрғындар арасында істің нақты бейнесін суреттеп, қандай да бір ескертулер айтуға батылы баратын көп адамдар табылама? Алайда, қонаққа да, жергілікті әкімшігеде мақтанайтуға дайын жағымпаздардың саны аса көп болады.  

Және елдегі сыбайлас жемқорлық осындай ауқымға соның ішінде (және ең алдымен) қол жеткізді, өйткені біздің жаппай санамыз бұл құбылысты көптеген ақтауға тап болады. Ал паралар және «откаттар» арқылы өзінің әл-ауқатын құра алған адам әділ ашуланудың нысаны болмайды, ол қызу қызғаныш тұдырады. Тіпті еліктеуге шақыратын нысан болып табылады. Немесе басқа нұсқа: арсыз, бірақ бізге «бөтен» шенеунікті айыптай отырып, біз «өзіміздікін» (туысымызды, курстасымызды, жақсы танысымызды) басымыздан биік көтеруге дайынбыз. Ол иттің баласы болса да жарайды, өйткені ол өзіміздікі, және, мүмкін, бізге де оның қолынан бір нәрсе тиіп қалар. Ал егер ол қызмет бойынша жақсы көтерілсе, онда одан да керемет: мүмкін, бізді бір жерге орналастырады. Ал осыдан кейін біреулер билікте адал адамдардың болуын талап етеді ме?  

Бір сериалдағы «Халықты өзгерту керек» – деген фраза естеріңізде ме? Біздің тақырып бойынша оны өзгертіп жазуға болады: «халықта бірдеңені өзгерту керек». Басқаша айтқанда, құнды қасиеттерді сақтап және дамыта отырып (олар қазақ ұлттық сипатында сөзсіз бар), бізге өркениетті, азаматтық, құқықтық қоғам құруға мүмкіндік бермейтін жағымсыз, теріс нәрселерден арылуымыз қажет. Әйтпесе, бізде айтылатындай, «ел болмаймыз».

Бұл ұзақ және қиын іс. Ал кез келген іс сөзден басталады. Демек, біз оған тән жағымсыз белгілер туралы ашық және адал айтуымыз керек, мүмкін, барлығымызға емес, қазақтар ішіндегі көпшілігімізге тән. Оның үстінеел халқының басым көпшілігін құрайтын дәл біз өзіміз оның болашағы үшін толық жауап береміз. Егер белгілі мақалды өзгертіп жазсақ, «патриот орынсыз мақтайтын адам емес, ол шындықты бетке айтатын адам».

Біз болсақ қазіргі кезде негізінен кез келген себеп тауып, жан-тәнімізбен «бал жағу» тәрізді іс-әрекеттерімен айналысамыз. Этностық тұрғыда өздерімізге жағымпаздық таныту, өздерімізді мақтан тұтып, қазақтардың ерекшелігі туралы орынсыз айта беру кейде шектен шығып кетеді.

Жаманды айтпай – жақсысы да жоқ

Қазіргі заманауи Қазақстанда барынша кең тараған өнер  –  ол ешқандай да кино емес, ол эстрада. Бірақ, шын мәнінде, оның қазіргі түрін өнер деп атау да қиын. Егер басқа елдерде әртістер жалпы қызға немесе жігітке деген махаббат туралы ән айтатын болса, онда бізде – тек қана қазақтың қызына немесе тек қана қазақтың жігітіне махаббат туралы айтады. Соған қарағанда, олар тек біздің халқымыздың өкілдеріне ғана тән ерекше қасиеттерге ие болған.

Міне, мысалы, қазіргі кезде қазақ тілінде ән шырқайтын ең танымал әнші Ерке Есмаханның орындауындағы «KZ жігіт» өлеңінің сөздері: «Көрдім-көрдім мен оны қиығымен көздің/ Ойлы, бойы еңселі, қазақ екенін сездім.... Қазақ ұлына / Жүрегінің тазалығына». Немесе оның «Астанада жоқ, жоқ...» деп аталатын басты хитіндегі кейіпкері өзінің сол жалғыз сүйіктісін іздегені туралы айтылады: «Қазақ па екен өзі?! Ғажап па екен сөзі?». Осындай шлягерлердің тұтас циклі тағы бір «супержұлдыз» Төрегали Тореалидің шығармашылығында да бар: «Қазақ қызы», «Жаным қазақ», «Қазақ қызына үйленемін» (оның соңғы концертіне де осы әннің атауы берілді). Басқа орындаушыларда да қазақ жігіттері мен қазақ келіндерін даңқтайтын өлеңдер бар – бірақ неге оған қарамастан бізде әрбір үшінші неке бұзылады... Ал «Мен қазақпын», «Мен қазақ ұлымын» және т. б. тақырыптағы әндерге тіпті сан жетпес.

Және бұл ешқандай да патриоттық сезіммен түсіндірілмейді. Оның себебі әлдеқайда қарапайым. Әртістер, олардың продюсерлері, мәтін авторлары көрермендерді қалайша өздеріне тартып, қандай әдіспен оларды өздеріне қаратуды, олардың назарын немен ұстап қалуды жақсы біледі. Қазіргі заманғы көпшілік қазақ көрермендері, тыңдаушылар нені қалайды? Ал, ол ән арқылы да өзіне тиесілі халықтың ерекшелігіне, басқаларға ұқсас еместігіне өзін өзі тағы да сендіргісі келеді, – бұл оның жан-тәнін жылытып, өзінің алдында аса маңызды етеді: «Біз (демек, мен де) басқалардан жаман емеспіз, тіпті олардан жақсырақпыз».  

Біздің таусылмайтын, ешбір шектеусіз мақтан тұтатынымыз да осы құбылыстар қатарлы. Айтарлық, ұлттық аспаптар оркестрі шетелге барып, залға жергілікті қазақ диаспорасының өкілдері мен аздаған экзотика әуесқойлары жиналған жағдайда біз бүкіл әлемге өзіміздің ұлттық музыканың триумфы туралы жар саламыз. Бір жазушы өзінің кітабін шет тілінде басып шығарса (өзі аудармашы тауып, өзі ақшасын төлеп) ал БАҚ-та «Қазақ әдебиеті бүкіл әлем бойынша таратылып жатыр» – деп аталатын тақырыптар бойынша қаз-қатар тізіліп жарияланымдар бірінен соң бірі шыға бастайды. Кітап бірнеше жүз ғана дана таралымымен шыққанында және автордың өзі оларды сатып алып, шетелде аударылатын автор атағына иелену үшін керек адамдарға таратып бергенінде ешкімнің де шаруасы жоқ.  

Біз барлық қазақ және қазақстандық әдебиетке, кинематографияға, дипломатияға, спортқа және т.б. қатысты «триумф», «әлемдік деңгей», «әлемдік танымалдық» деген сөздерді қолдануды жалпы жақсы көреміз. Алайда оған ерекше негіздер де жоқ. Көптеген мысалдардың біреуі ғана: «Фейсбукте» Аббас-шахты «сатқын» деп атаған журналист көп ай бойы газеттердің бірінде «Әлемдік деңгейдегі қазақ жаттықтырушылары» айдарымен мақалалар жариялайды. Оның батырларының арасында күрес бойынша жаттықтырушылар да бар – ол біздің атлеттер жиырма жыл бойы олимпиадаларда да, әлем чемпионаттарында да жеңіп көрмеген спорт түрі. Шведтер, моңғолдар, солтүстік корейлер және тағы басқалары (олардың тәлімгерлері туралы біз тіпті естіген емеспіз) чемпион атанды, ал біздің спортшылар «әлемдік деңгейдегі жаттықтырушылардың» жетекшілігімен әлі де ұтып алуға жарамады. Осының барлығы біртүрлі емеспе?

Дәл осы көптеген мақтау және данқтау мақалалардың авторы отандық спорттың өткір мәселелерін көтермейді, алайда олар бізде бастан асып жатыр. Ал егер көтеретін болса да, онда абайлық сақтап, біреуге сөзі тиіп кетпесін деген қорқынышпен жазады. Аббас-шах «жалтақ» деген сөзді ең алдымен дәл осындай адамдар туралы айтқан болар. Жалпы алғанда, оның басқа да бағалаулары ақиқатқа жақын.

...Кинорежиссер Андрей Кончаловский «Орыс халқы ол туралы тек жақсы айтатындай, өлі емес» – деген сөз тіркесін айтқан еді. Қазақ халқы туралы да солай айтуға болады деп ойлаймын…

 

Комментарии