ВОСКРЕСЕНЬЕ, 25 АВГУСТА 2019 ГОДА
36425 20-07-2018, 09:00

Казахский акцент. Не доведет ли государственный язык до «провинциализации»?

Мемлекеттік тіл «провинциализацияға» әкеліп соқпайма?


Готово ли казахстанское общество к новой реальности, когда казахский язык станет абсолютно доминирующим? Не приведет ли это к возможной «провинциализации» нашей страны? Как сделать так, чтобы языковая казахизация позволила «снимать сливки» с глобальных интеллектуальных веяний и течений?

Этими вопросами на прошлой неделе озадачился сооснователь исследовательского центра Данияр Косназаров. В своем посте в «Фейсбуке» он приходит к выводу, что «наступила пора переходить на следующий уровень дискуссии о судьбе казахского языка». Причина, по его словам, лежит на поверхности – «мы на пороге достижения в течение 7-10 лет такого состояния, когда казахский язык установит свое полное доминирование в стране». Поэтому автор уверен, что «пора забыть обо всех комплексах и болячках, противопоставляя казахский язык русскому или какому-то еще языку. Важно деидеологизировать и деполитизировать дискуссию и направить ее в новое русло…».

В этой связи он предлагает: «Уже с сегодняшнего дня надо начинать думать о том, как в такой ситуации продолжать принимать, а самое главное, оставаться восприимчивыми к новым веяниям из разных уголков мира», «готовить инфраструктуру во избежание «провинциализации» Казахстана».

И добавляет: «Мы не должны всем обществом прийти к мнению, что нам одного казахского должно быть достаточно. Не надо обольщаться, думая, что самое главное – прийти к казахоязычному Казахстану. Нет! Надо думать дальше. Нельзя расслабляться».

И тут же призывает заняться поисками ответов на вопросы: «Сможем ли мы напрямую через казахский язык быстро знакомиться с идеями и смысловыми «пакетами» передовых мыслителей, философов, ученых, визионеров и стратегов? Получится ли у нас моментально переводить их книги и статьи с английского, китайского и других иностранных языков на родной казахский?». Сам автор далек от того, чтобы ставить точки над I, но более чем откровенно намекает на необходимость изучения английского языка. Насколько реальны и обоснованы высказанные Данияром Косназаровым опасения? Попробуем разобраться.

Канат Нуров, президент научно-образовательного фонда «Аспандау»: «Выход один – все должны учить английский»

– Канат Ильич, сможем ли мы после того, как казахский язык окончательно займет доминирующие позиции, не оказаться на обочине жизни и сохранить связь с прогрессивными идеями, доступными всему остальному миру?

– А почему нет? Тот же русский и английский не исчезнут из арсенала казахской научной, литературной и иной культурной элиты только потому, что массы вдруг станут говорить на казахском. Кстати, провинцией для Москвы мы были всегда, даже тогда, когда у нас доминировал русский язык. «Провинцией» и останемся, говоря уже на казахском. Зато теперь появляется надежда на то, что эта культурная элита не только сама станет говорить на казахском, но и начнет исполнять запрос казахскоязычных масс на перевод передовой зарубежной мысли на государственный язык. Кроме того, объем информации растет по экспоненте в геометрической прогрессии, прежде всего, на английском языке.

Поэтому выход один – все, начиная с ученого и заканчивая официантом или полицейским, должны в достаточной степени освоить английский. Посмотрите на население наиболее развитых стран – шведов, датчан, норвежцев. По уровню владения английским они занимают первые места. Это не случайная корреляция, а результат продуманной образовательной политики.

– Но реально владеющих английским языком казахстанцев единицы…

– Слабое знание английского языка – это часть общей проблемы неэффективного образования. Профильное министерство пытается решить ее, что мы в фонде «Аспандау» как разработчики политики образования «Информационное общество» только приветствуем. Научное мышление – это освобожденное от языковых форм познание мира, оно может облекаться в самые различные языки, в том числе и в казахский. И когда-нибудь мы обязательно дорастем до этого.

– Данияр Косназаров делает акцент и на другой проблеме – получится ли у нас моментально переводить необходимые нам для развития книги и статьи с английского, китайского и других иностранных языков на казахский?

– Моментально вряд ли получится. Это невозможно, да и нет смысла переводить все. Надо выбирать для переводов только труды, вызвавшие серьезный резонанс в мире, чтобы быть в курсе глобальных трендов. Специалисты должны читать все это в оригинале, а на казахский язык следует переводить только самую важную литературу. Думаю, посредством социального и государственного заказа можно организовать вполне своевременный перевод любой статьи и книги.

– Но казахский язык, как известно, богат своей лексикой и постоянно прирастает новыми терминами. Даже профессионалы не всегда точны в передаче смысловых форм при переводе. Необходимая переводная литература у нас, может быть, и будет появляться, но насколько она окажется качественной?

– Опыт перевода Ауезханом Кодаром моей книги о национальной идее и традициях в Казахстане вполне ясно показал мне, что наш проект по модернизации казахского языка «Intil» не может обойтись без участия в нем русскоязычной и англоязычной частей казахов. Их представления позволяют упорядочить казахский язык с точки зрения интеграции его в глобальный научный, художественный, правовой и иной терминологический оборот. Например, понятие «нация» в моей книге мы с Ауезханом перевели как «Ұлт», а «национальность», «народность» – как «Ел».

Для этнологии на казахском языке это очень важная топологизация таксономических уровней в формировании этносов. Отсюда следует, что «Ру» – это, скорее, племя, а не род, если исходить из точного смысла данного слова. Под понятие кровно-родственного рода больше подходит казахский термин «тайпа». Точно такие же проблемы существуют и в философии. Скажем, в казахском языке есть возможность различать понятия сущности и содержания, но в наших словарях слово «мән», которое надо переводить как «суть, сущность», и слово «мазмұн», которое надо отдельно переводить как «материал, содержание», даются одной строчкой.

Массовому менталитету неинтересны философские категориальные пары как инструменты мышления. Когда все будут говорить на казахском, элите придется упорядочить использование казахского лексикона для перевода русскоязычной, англоязычной научной и иной литературы на казахский язык. Мне как-то подарили книгу известного литературоведа Айкина Нуркатова «Идея және образ», изданную в 1962 году. Получается, слова «образ» и «идея» до сих пор не переведены на казахский язык, хотя лексема «образ» могла бы быть передана как «бейне» (если, конечно, я имею право рассуждать об этом). Уверен, что возможности контекстного перевода для всех слов есть, и для этого не надо придумывать новые слова – достаточно массам реально начать разговаривать на казахском, и он сам упорядочится благодаря творчеству культурной элиты.

– Автор поста задается вопросом: «Как сделать так, чтобы благодаря казахскому языку познавать дальше окружающий мир и «снимать сливки» с глобальных интеллектуальных веяний и течений?» У вас есть на него ответ?

– Ничего для этого делать не надо, казахский язык – тот образ мышления, который помогает познавать этот мир особым, специфическим способом. Он сам есть целый мир. Давайте вместе изучать его и модернизировать посредством коллективного творчества масс, которое, как хорошо сказал один из членов правления нашего фонда Мухтар Идрисов в предисловии к Интернет-проекту In-til.org, будет выражаться каждым из нас на персональном уровне научных, художественных и иных культурных достижений.

Исатай Утепов, ОО «Абырой» (Уральск): «Казахский язык сейчас не является ключом для передачи обществу прорывных идей»

– Исатай, разделяете ли вы опасения Данияра Косназарова относительно того, куда нас способно завести доминирование государственного языка?

– Сложно говорить о том, что в ближайшем будущем нас ждет полное доминирование казахского языка. Это обусловлено рядом причин. Первая заключается в переходе с кириллицы на латиницу, для освоения которой нужно время. Вторая причина заключается в ломке системы образования в связи с переходом на трехъязычие, когда, например, с 1-го по 7-й классы естественные науки планируется преподавать исключительно на английском языке. А именно такие науки, как математика, физика, химия, биология, и являются в современном техногенном мире прорывными областями.

Также стоить отметить, что за весь период независимости нашей республики так и не были разработаны методички по освоению языка, особенно в технической сфере. Это говорит о слабой подготовке специалистов по казахскому языку, о недостаточном внимании к данной проблеме со стороны государства и вообще о полном отсутствии системного подхода к ее решению.

– И все-таки, в условиях всеобщей казахизации есть ли у государственного языка шансы стать эффективным передатчиком мировой прогрессивной мысли?

–Увы, но надо признать, что казахский язык сейчас не является ключом для передачи обществу каких-то новых и прорывных идей, непосредственно влияющих на жизнь человека в современных условиях. В его освоении пока что царит преимущественно «эстетическое наслаждение». Для развития языка это, может быть, немаловажно, но что касается всего остального, то будем надеяться, что в ближайшие сто лет сумеем нагнать, если не произойдут какие-нибудь кардинальные социальные катаклизмы у нас и в мировом сообществе.

Даурен Бабамуратов, председатель республиканского движения «Болашак»: «Мы никогда не отстанем от развитого мира и всегда будем воспринимать его через наш язык»

– Даурен, вам есть что возразить автору поста?

– Лет 20 назад, когда страна полностью ощутила уход в небытие СССР и перешла на рыночные рельсы, мы плавно встали на путь глобализации. Именно тогда пришли новые слова, понятия, и все они были на заморских языках. И встал вопрос: а как завтра интегрируется в это пространство казахский язык, если даже русский захлебывается, переваривая новые понятия? Но с тех пор казахский язык сделал колоссальный скачок в своем развитии. Мы издали миллионы книг, выпустили тысячи телепередач на все темы, какие только есть, перевели всех значимых мыслителей и философов, написали законы и правила, создали свой шоу-бизнес. И все это на казахском языке. Здесь примечателен один момент.

Недавно, будучи за рубежом, мы общались с бывшим чиновником – нашим соотечественником, который уже лет двадцать проживает за пределами страны. Так вот, он не переставал удивляться тому, что в Казахстане на всех уровнях, в том числе и в среде политических экспертов, заговорили на казахском языке. По его словам, еще недавно это трудно было представить.

– То есть, английский приветствуется, но необязателен? Справимся своими силами?

– Я согласен с тем, что нам надо массово осваивать английский язык. Но тут уже и рекламы не надо. Я точно знаю, что через 7-8 лет все выпускники алматинских школ будут, как минимум, сносно разговаривать на нем. Что же касается ситуации в целом, то развитие любого языка – процесс живой и безостановочный, и казахский не является исключением. Помню, в 1990-х на все заявления относительно самодостаточности казахского языка парировали вопросом: «А как вы будете переводить название деталей автомобилей?»

И зачастую ответа на него не было. Но вот буквально полгода назад журналист Олжас Окас создал канал на YouTube и начал на казахском языке сравнивать автомашины, их характеристики и особенности. За пару месяцев он набрал 50 тысяч подписчиков, и его пригласили в команду «Колеса.Кз». Так что, думаю, самое главное – это политическая воля, достаточные суммы средств, выделяемые на развитие казахского языка, полноценное образование на нем. И в таком случае мы уже никогда не отстанем от развитого мира и всегда будем его воспринимать через наш язык. 

 

Қазақстандық қоғам қазақ тілінің басым болғанына дайынба? Ондай жағдайда біздің еліміз «провинциализацияға» тап болмай ма? Толық «қазақтілдендіру» ғаламдық интеллектуалды ағындар мен трендтердің «қаймағын қалқып алу» мүмкіндігін беру үшін не істеу қажет?

Зерттеу орталығының негізін қалаушыларының бірі Данияр Козназаров «Facebook» парағында «қазақ тілінің тағдыры туралы пікірталас келесі деңгейге өтетін уақыт келді» - деп жазған. Оның айтуынша, себеп айқын - «Елімізде қазақ тілі толық үстемдік орнатуына 7-10 жыл қалды». Сондықтан автор: «Қазақ тілін орыс тіліне немесе басқа тілге қарсы қоюды тоқтататын уақыт келді. Талқылауларды идеология мен саясаттан арылтып, жаңа бағытқа айналдыру маңызды...» - дейді.

Осы орайда оның ұсынғаны: «Бүгіннен бастап Қазақстанды «провинциализациядан» сақтау мақсатында бүкіл әлем бойынша жаңа идеяларды қабылдау үшін инфрақұрылым дайындау қажет. Бүкіл қоғам «бізге тек қана қазақ тілі жеткілікті» деген пікірге келмеуі тиіс. Қазақ тілінде сөйлейтін Қазақстанға қол жеткізу - ең маңызды нәрсе деп ойлап, өзімізді алдауға болмайды. Жоқ! Келешекке қарауымыз керек. Босаңсуға болмайды».

Ол келесі сұрақтарға жауап іздеуге шақырады: «Біз тікелей қазақ тілі арқылы тез арада озық ойшылдардың, философтардың, ғалымдардың идеялары мен стратегияларымен таныса аламызба? Ағылшын, қытай және басқа шет тілдерде шыққан кітаптар мен мақалаларды біздің туған қазақ тілімізге бір сәтте аударатын мүмкіндік болама?» Автор ағылшын тілін үйрену қажет екендігі туралы ашық айтады. Данияр Косназаровтың алаңдаушылығы қаншалықты ақталған? Осыны анықтауға тырысайық.

 

«Аспандау» ғылыми-білім беру қорының президенті Қанат Нұров: «Әркім ағылшын тілін үйренуі керек – басқа амал жоқ»

 - Қанат Ильич, қазақ тілі басымды болған кезде өмірдің шетінде қалып қалмау үшін әлемнің басқа елдеріне қолжетімді прогрессивті идеяларды пайдалану мүмкіндіктері бола ма?

 - Неге болмайды? Бүкіл халық қазақша сөйлесе де, орыс және ағылшын тілі Қазақстандағы ғылыми, әдеби және мәдени элитаның қолдануынан кетуі мүмкін емес. Айтпақшы, бізде орыс тілі үстемдік болған кезде де біз Мәскеудің провинциясы болатынбыз. Әлі де «провинция» болып қаламыз (енді қазақша сөйлеп). Бірақ қазірдің өзінде мәдени элита қазақ тілін біліп қана қоймай, қазақ тілінде сөйлейтін халықтың сұраныстарын орындап, озық шетелдік ойларды мемлекеттік тілге аударуға тиіс. Ақпараттың көлемі геометриялық прогрессияда, негізінен ағылшын тілінде, өсуде.

Сондықтан жалғыз амал - ғалымнан бастап официант пен полицейге дейін ағылшын тілін жеткілікті меңгеру тиіс. Ең дамыған елдердің тұрғындарына қараңыз - шведтер, даниялықтар, норвегиялықтар - ағылшын тілі деңгейі бойынша олар бірінші орындарда. Бұл кездейсоқ корреляция емес, жақсы ойластырылған білім беру саясатының нәтижесі.

- Бірақ ағылшын тілін нақты білетін қазақстандықтардың саны аз...

- Ағылшын тілін әлсіз білу - жалпы білім беру проблемаларының бір бөлігі. Профильді министрлік бұл мәселені шешуге тырысады, ал біз «Аспандау» қорындағы «Ақпараттық қоғам» білім беру саясатының әзірлеушілері ретінде оны қолдаймыз. Ғылыми ойлау - лингвистикалық формалардан босатылған әлемтану, оны әртүрлі тілдерде, соның ішінде қазақ тілінде жеткізуге болады. Бір кезде біз міндетті түрде осы дәрежеге дейін өсеміз.

- Данияр Козназаров тағы бір мәселені атап өтеді: қажетті кітаптар мен мақалаларды ағылшын, қытай және басқа да шет тілдерінен қазақ тіліне дереу аудара аламыз ба?

- Бір сәтте аудару мүмкін емес және бәрін аударудың мағынасы жоқ. Әлемдік үрдістер туралы білу үшін әлемде елеулі резонанс тудырған жұмыстарды таңдау қажет. Мамандар бұлардың барлығын түпнұсқасында оқуы керек, тек ең маңызды әдебиеттер қазақ тіліне аударылуы тиіс. Менің ойымша, әлеуметтік және мемлекеттік тапсырыс арқылы кез-келген мақаланы және кітапты уақтылы аударуды ұйымдастыруға болады.

- Бірақ қазақ тілі үнемі жаңа терминдермен өсіп келеді. Кәсіби мамандар да семантикалық формаларды аудару кезінде нақты бола бермейді. Бізде қажетті аударма әдебиеті болуы мүмкін, бірақ ол қаншалықты сапалы болады?

- Ауезхан Кодар менің ұлттық идея және дәстүрлер туралы кітабімді аудару барысындағы тәжірибе өте анық көрсеткендей, біздің In-til деп аталатын қазақ тілін жаңғырту жобасын орысша және ағылшынша сөйлейтін қазақтардың қатысуынсыз іске асыру мүмкін емес. Олардың көзқарастары қазақ тілін жаһандық ғылыми, көркемдік, құқықтық және басқа терминология тұрғысынан оңтайландыруға мүмкіндік береді. Мысалы, Әуезхан екеуміз «нация» деген сөзді «ұлт» деп, ал «национальность», «народность» деген ұғымдарды «ел» деп аудардық.

Қазақ тіліндегі этнологияда таксономикалық деңгейлердің топологизациясы этностардың қалыптасуы үшін өте маңызды. Сондықтан «ру» деген сөздің нақты мағынасына негізделген рулық емес, тайпа болып табылады. Қан арқылы туыстық ұғымына келетін болсақ қазақтың «тайпа» деген термині өте орынды. Философияда дәл сол проблемалар бар. Қазақ тілінде мәні мен мазмұнын ажыратуға мүмкіндік бар, бірақ сөздіктерде «мән» (суть, сущность) және «мазмұн» (материал, содержание) деген сөздер бір қатарда берілген.

Елдің бәрі қазақ тілінде сөйлеген кезде элита орыс және ағылшын тілдегі ғылыми және басқа әдебиеттерді қазақ тіліне аудару үшін қазақ лексикасын пайдалануды жеңілдетуге мәжбүр болады. 1962 жылы жарық көрген әйгілі әдеби сыншы Айқын Нұрқатовтың «Идея және образ» деп аталатын кітабінде менің ойымша «образ» деген сөзді «бейне» деп аударуға болушы еді (әрине, егер менің бұл туралы айтатын құқығым болса), бірақ «образ» және «идея» деген сөздер осы уақытқа дейін қазақ тіліне аударылмаған. Мен барлық сөздер үшін мәтін-мәндік аударма мүмкіндігі бар деп сенімдімін, және жаңа сөздерді ойлап табудың қажеті жоқ – елдің барлығы шынымен қазақша сөйлегенде, мәдени элитаның шығармашылығының арқасында бәрі қалыптасады.

- Лауазым авторының сұрағы: Толық «қазақтілдендіру» ғаламдық интеллектуалды ағындар мен трендтердің «қаймағын қалқып алу» мүмкіндігін беру үшін не істеу қажет? Сізде оған жауап бар ма?

- Ештеңе жасаудың қажеті жоқ, қазақ тілі - осы әлемді ерекше жолмен тануға ​​көмектесетін ойлау тәсілі. Оның өзі бір әлем.

In-til.org деп аталатын интернет-жобаның алғы сөзінде Мұхтар Ыдырысов жазғандай, бәріміз бірге қазақ тілін ғылыми, көркем, мәдени және басқа тәсілдерімен зерттеп, әрқайсымыздың жеке деңгейдегі мүмкіндіктері мен жетістіктері арқылы дамытайық.

 

Исатай Өтепов, «Абырой» ҚҚ, (Орал қ.): «Қазақ тілі қазіргі уақытта қоғамның серпінді идеяларын ұсынатын кілті емес»

- Исатай, сіз Данияр Козназаровтың мемлекеттік тілдің үстемдігіне қатысты алаңдаушылығымен келісесіз бе?

- Жақын арада қазақ тілі толығымен басым болады деп айту қиын. Бұл бірқатар себептерге байланысты. Біріншісі, кириллицадан латын әліпбиіне көшіп оны меңгеруге уақыт қажет. Екіншісі, үш тілге көшуге байланысты білім беру жүйесін бұзып жатыр. Мысалы, 1-7-ші сыныптардағы табиғи ғылымдар бойынша пәндер тек ағылшын тілінде оқыту жоспарланып отыр. Математика, физика, химия, биология қазіргі заманғы техногендік әлемдегі серпіліс алаңында тұр.

Сондай-ақ, тәуелсіздік кезеңде тіл меңгеру әдістемесі әзірленбеген, әсіресе техникалық салада. Бұл қазақ тілі мамандарын нашар оқытуды, мемлекет осы проблемаға назар аудармағанын және оны шешу үшін жүйелі көзқарастың жеткіліксіздігін көрсетеді.

- Ал жалпы «қазақтілдендіру» жағдайында мемлекеттік тілдің әлемдік прогрессивті ойдың тиімді таратушысы болатын мүмкіндігі бар ма?

- Өкінішке орай, қазақ тілі бүгінгі таңда адам өміріне тікелей әсер ететін серпінді идеялардың таратушысы емес екендігін мойындауымыз қажет. Өның дамуында қазіргі кезде тек «эстетикалық рахат» бар. Тілді дамыту үшін бұл маңызды болуы мүмкін. Егер біздің елімізде және әлемдік қоғамдастықта түбегейлі әлеуметтік төңкеріс болмаса, келесі жүз жыл ішінде қуып жетеді деп үміттенеміз.

 

Дәурен Бабамуратов, республикалық «Болашақ» қозғалысының төрағасы: «Біз дамыған әлемнен ешқашан артта қалмаймыз және әрқашан оны біздің тіліміз арқылы қабылдаймыз»

- Дәурен, лауазымның авторына айтарыңыз бар ма?

- Шамамен 20 жыл бұрын, біз толығымен Кеңес Одағының жойылғанын сезініп, нарықтық экономикаға көшіп жаһандану жолына шықтық. Сол кезде жаңа шетелдік сөздер мен ұғымдар пайда болды, яғни ертеңгі қазақ тілін осы кеңістікке қалай қосамыз деген сұрақ туындады. Содан бері қазақ тілі өз дамуында үлкен қадам жасады. Біз миллиондаған кітаптарды шығардық, барлық тақырыптар бойынша мыңдаған телешоулар пайда болды, барлық маңызды ойшылдар мен философтарды аудардық, заңдар мен ережелер жаздық, өзіміздің шоу-бизнесті жасадық. Мұның бәрі қазақ тілінде.

Біз жақында жиырма жылдан астам уақыт бойы шетелде өмір сүріп жатқан отандасымызбен әңгімелестік. Ол Қазақстанда барлық деңгейде, соның ішінде саяси сарапшылардың арасындағы адамдар қазақ тілінде сөйлегеніне таң қалды. Оның айтуынша, мұны жақын уақытқа дейін елестету қиын еді.

- Яғни, ағылшын тілін білген жақсы, бірақ ол міндетті емес пе?

- Ағылшын тілін жаппай меңгеру қажет екеніне келісемін. 7-8 жылдан кейін Алматы мектептерінің барлық түлектері осы тілде сөйлейтін болады. Тұтастай жағдайға келетін болсақ, кез-келген тілдің, сонын ішінде қазақ тілінің де дамуы - үздіксіз процесс. 90-шы жылдары қазақ тілінің өзін-өзі қамтамасыз ету туралы мәлімдемелер «автокөлік бөлшектерінің атауларын қалай аударасыз?» - деген сұраққа тіреліп қалатын.

Оған жауап жоқ еді. Бірақ жарты жыл бұрын журналист Олжас Оқас YouTube арнасын құрып, автокөліктерді, олардың сипаттамаларын, ерекшеліктерін қазақ тілінде салыстыра бастады. Екі айдан кейін ол 50 мың оқырманға ие болды және оны «Колеса.кз» командасына шақырды. Сондықтан менің ойымша, ең бастысы - саяси ерік білдіру, қазақ тілін дамытуға қаражат бөлу, сонымен қатар қазақ тілінде толыққанды білім беру қажет. Осындай жағдайда біз ешқашан дамыған әлемнен артта қалмаймыз және оны әрдайым біздің тіліміз арқылы қабылдаймыз.

Комментарии