СРЕДА, 15 АВГУСТА 2018 ГОДА
59775 25-04-2018, 15:07

С чего начинается Родина? Кривое зеркало казахского патриотизма

Отан неден басталады? Қазақ патриотизмінің бұрмаланған айнасы

Наверное, мы не откроем Америку, если скажем, что одной из принципиальнейших культурологических проблем казахстанского общества является параллельное существование двух миров – казахоязычного и русскоязычного. И если бы водораздел между ними проходил только по языковой меже, то это было бы не так уж страшно. Но такое разделение к тому же усугубляется ментальным разночтением.  

В чем это проявляется? Да во многом. В качестве иллюстрации можно привести один из свежих примеров. Не так давно на портале 365Info была опубликована весьма любопытная жизненная история. Суть ее проста и в то же время довольно неприятна по существу.

Некая учительница перешла на работу в русскоязычную школу и столкнулась с полным, по ее мнению, отсутствием у учеников чувства патриотизма. Проведя со своими новыми подопечными беседу на эту тему, она получила шокирующий результат. Оказывается, из 28 учащихся класса только восемь считают себя патриотами Казахстана. Кто-то назвал своей Отчизной соседнюю Россию, другие – Германию, а еще кто-то – Израиль. Причем акцент делается на том, что в основном это дети, принадлежащие к другим этническим группам или рожденные от смешанных браков.

Обращает на себя внимание еще один момент, который тоже удручающе подействовал на учительницу, напомним, ранее работавшую в казахской школе. Речь идет об отсутствии должного патриотизма и любви к родной земле у детей, рожденных в городах и начавших говорить на русском языке. Если мы правильно уловили, то это камень явно в огород так называемых шала-казахов.

Далее следует пассаж, который, судя по всему, преследует цель усилить идеологический аспект негодования носителя истинного патриотизма. Цитируем: «Как мне, работавшей ранее в казахской школе и привыкшей наблюдать истинный патриотизм учащихся, теперь слышать непатриотичные высказывания детей из русскоязычной школы?» Одним словом, вердикт выносится однозначный и неумолимый: патриотизм может быть воспитан только в казахских школах.

Завершающим аккордом стал пассаж журналистки, которая и выдала всю эту историю на-гора: «Как же так получается? Мы в Казахстане воспитываем патриотов других стран?! Не стираем ли мы из сознания казахских детей, обучающихся в русскоязычных школах, чувство патриотизма к своей Родине, свой национальный код, в конце концов?! Думаю, мы должны обратить особое внимание на эту проблему».

Признаемся честно: если на безвестную учительницу и нашу виртуальную коллегу удручающее впечатление произвело их субъективное восприятие школьной действительности, то на нас такой же эффект произвела безаппеляционность их ничем не подкрепленных суждений. (Кстати, мы так и не смогли найти в «Фейсбуке» страничку журналистки Бахыт Жаншаевой, на которую ссылаются наши коллеги с вышеупомянутого сайта).

Тем не менее, мы все же решили высказать несколько своих соображений по этой непростой и крайне деликатной теме. При этом нами двигали два мотива.

Первый. Замечено, что наши казахскоязычные коллеги любят муссировать темы подобного рода. Не то чтобы мы считаем, что такие вещи, если они имеют место, не заслуживают внимания. Но почему-то при этом зачастую возникает подспудное ощущение, что из мухи раздувают слона. Зачем это делается, понять трудно, но догадаться, в принципе, можно. Обращение к «жареным» темам всегда способствует росту рейтингов. Однако, на наш взгляд, этой цели можно добиться и другими публикациями – не менее злободневными и интересными для казахского социума. Но почему-то, как правило, выбираются темы именно с таким привкусом, и подаются они, что называется, на грани фола.

Второе. Мы вполне допускаем, что в русских школах существует проблема с патриотическим воспитанием. Но положа руку на сердце, спросим себя: а как обстоит с этим в нашем обществе в целом? Можем ли мы однозначно сформулировать, какой он, казахстанский (или казахский) патриотизм? На чем он зиждется? Какова его глубинная философия?

А теперь давайте представим стандартную казахскую школу. Что такого особенного в плане воспитания патриотизма могла увидеть в ней эта дама, озаботившаяся отсутствием оного в русской школе? Как ни странно, об этом нет ни одного слова, не приводится ни одного сравнительного факта. Зато есть пафос. Мы бы даже сказали, что его с избытком. Однако пафос – это не аргумент, а всего лишь эмоции. Учитывая общий упадок отечественного образования, полагаем, что с этим в казахских школах не все обстоит так уж радужно. Особенно на фоне резкого снижения уровня подготовки национальных педагогических кадров, что уже давно стало притчей во языцех (можно представить, какой здесь начнется ор).

Если под патриотизмом подразумевается знание назубок гимна страны и его бодрое исполнение, то в этом плане, наверное, в казахских школах полный порядок. Но какое это имеет отношение к патриотизму? Пение гимна может быть и показным, а не идущим от сердца.   

Здесь открывается огромное пространство для рассуждений и разного рода спекуляций. Тема довольно заезженная и где-то набившая оскомину. Вообще, нужно ли воспитывать патриотизм специально? А если да, то, как это делать?

В этой связи хотелось бы привести одну пространную цитату: «Когда в школах начинают вводить уроки государственного патриотизма, это означает, что в государстве что-то идет не так. Если детей надо учить любить родину, это значит, что родина не любит своих детей. Патриотизм – это любовь к родине, это личные чувства, личные переживания человека. Родина – это не государство и не власть. Родина – тот уголок земли, с которым человека связывают истоки жизни. А если людей начинают с детства учить любви к государству, любви к власти, это не патриотизм, это воспитание лояльности и покорности… Патриотизм часто перемешивают с военной историей, историей крови и жертв. Живые властители прикрываются павшими, которые ничего не могут сказать.

Когда детям будут рассказывать о гражданской войне, им скажут о том, что это не победа красных над белыми и зелеными, а общенациональная трагедия? Когда детям будут рассказывать о патриотизме на примере Великой Отечественной войны, им скажут о цене Победы? Об уничтоженных еще до начала войны командирах и военных специалистах? О пакте Молотова-Рибентропа? О смертельных ошибках Сталина? О миллионах не найденных и до сих пор не погребенных солдат? О победителях, сосланных после победы в концлагеря? Об инвалидах, спрятанных в глуши? О детях войны? О многоэтажных домах на могильных рвах концлагерей? Им расскажут о миллионах доносов, о черных воронках, о «тройках», о ГУЛАГе? О законе «трёх колосков»? О смертной казни для детей с 12 лет? Это будет частью патриотизма? Этим тоже нужно будет гордиться? Или просто помнить – чтобы никогда больше?».

Процитированный отрывок принадлежит перу известного российского политика, правозащитника и журналиста Льва Шлосберга. Кто-то спросит: а причем здесь мы? Отвечаем: мы все вышли из советской шинели. Да, сейчас мы живем в разных странах, но, как нам представляется, корни проблемы у нас одни и те же. И потому приведенные выше слова являются актуальными и для нашего общества. Только у нас проблемы воспитания патриотизма усложняются еще и тем, что мы общество многонациональное и поликонфессиональное - со всеми вытекающими отсюда обстоятельствами.

Конечно, это не означает, что мы не сможем выработать свой собственный и в чем-то особенный казахстанский патриотизм. Особенный не в плане оригинальности, а в смысле наполнения его таким содержанием, которое возможно выработать только в наших условиях. Ведь сумели же мы за эти четверть с лишним века суверенной истории избежать каких-то крайностей, чего не смогли сделать некоторые наши бывшие соседи по советской «коммуналке». А вот как раз таки «размышлизмы» нашей учительницы можно расценить как одну из форм этноэгоистичной зашоренности, за которой и начинаются эти самые крайности…

Лет десять назад у нас было много разговоров о необходимости выработки национальной идеи. Предлагались самые разные ее вариации. А она, на наш взгляд, очень проста и доступна как для понимания, так и для последующей реализации. Суть ее в том, что необходимо выработать такую философию казахстанского патриотизма, которая стала бы объединяющей платформой для всех граждан страны, независимо от этнической и религиозной принадлежности. Кто-то скажет, что теперь уже мы сами впадаем в некий пафос, и будет прав. Поскольку на сегодняшний день такой посыл остается не более чем благим пожеланием.

Почему? Чтобы понять это хотя бы в общих чертах, необходимо вернуться к началу разговора. Дети не только цветы жизни, но еще и ее зеркало. Причем самое беспристрастное. По одной простой причине – они несут в себе то, что в них так или иначе заложено. Кем заложено? Нами, взрослыми. Следовательно, надо взглянуть на взрослых, на то, как у них обстоит с этим самым патриотизмом. А у них с ним – казахским ли, общегражданско-казахстанским ли – полный швах.

Кто в этом виноват? Государство? Общество? Или кто-то еще? Думается, у каждого найдется своя версия ответа на этот вопрос. Но одно очевидно: если патриотизма нет у взрослых, то требовать его от детей невозможно в принципе. И не суть важно, на каком языке их обучают в школе.  

Так стоит ли пенять на зеркало, коли…

 

Қазақстан қоғамының ең маңызды мәдени проблемаларының бірі болып табылатын мәселе - ол параллельды екі әлемнің, яғни қазақтілді азаматтар әлемімен орыстілді азаматтар әлемінің қатар өмір сүруі деп айтсақ, жаңалық ашпаспыз. Алайда олардың арасындағы шекара тек тілдің айырмашылығында болса, онда ол мәселе соншалықты қорқынышты болмас еді. Бірақ психикалық түсініспеушілікке байланысты мұндай өзаралық бөліну кейде одан әрі ауырлайды.

Ондай айырмашылық көп жағдайда көзге түседі. Суреттеме ретінде соңғы мысалдардың бірін келтіруге болады. Жақында 365Info порталында өмірден алынған өте қызықты әңгіме жарияланды. Оның мәні қарапайым болғанмен, көңілге өте жағымсыз.

Бір мұғалім орыс тілде дәріс беретін мектепке жұмысқа ауысыпты. Оның пікірінше, сол мектеп оқушыларының арасында Отансүйгіштік сезімі мұлдем жоқ. Осы тақырып бойынша жаңа оқушылармен сұхбат өткізген мұғалім тіпті естен таңдыратын нәтиже алыпты: сыныптағы 28 оқушының тек сегізі өздерін қазақстанның патриотымын деп есептейді екен. Біреулер менің Отаным көршілес Ресей, біреулері - Германия, ал басқа біреуі Израиль деп жауап берген. Және бұл көбінесе басқа этникалық топтарға жататын немесе аралас некеден туылған балалар.

Мұғалімнің көңіліне жаман әсер еткен тағы бір нәрсе (бұрын ол кісі қазақ мектебінде жұмыс істегенін еске түсірейік) - қалаларда туып, орыс тілінде сөйлеген балалардың туған өлкеге деген патриотизм мен сүйіспеншіліктің болмауы. Егер біз дұрыс түсінсек, бұл тас шала қазақтарға атылған.

Содан кейін шынайы патриотизмді арқалаған адамның қаһармандық идеясын нығайтуға бағытталған сөздер орын алды. «Бұрын қазақ мектебінде жұмыс істегеп, оқушылардың нағыз патриотизміне үйренген басым, енді мен қалайша орыс тіліндегі мектеп оқушыларының патриоттыққа жатпайтын сөздерін тыңдаймын?» - деген сөздерді келтіреміз. Бір сөзбен айтқанда: патриотизм тек қазақ мектептерінде ғана тәрбиеленуі мүмкін деген өте қатал және бір мәнді үкім шығарып отыр.

Бұл пікірге ақырғы аккорд есебінде осы оқиғаны бұқаралық ақпарат құралдарында жариялаған журналистканың мынадай сөзі болды: «Бұл сонда қалай болмақ? Біз Қазақстанда басқа елдердің патриоттарын тәрбиелеп отырмыз ба? Орыс тіліндегі мектептерде оқитын қазақстандық балалардың ақылынан отанына деген отансүйгіштік сезімін жоғалтып, ұлттық белгіден бас тартпаймыз ба?! Менің ойымша, біз бұл мәселеге ерекше назар аударуымыз керек».

Шынын айтсам, егер бейтаныс мұғалім және біздің виртуалды әріптесіміз мектептегі жағдайды субъективті түрде қабылдап, одан өте жаман әсер алған болса, біздерге жаман әсер қалдырып отырған осы кісілердін бір мәнді үкім шағарғаны. (Айтпақшы, біздің әріптестеріміз жоғарыда көрсетілген веб-сайтқа сілтеме жасайтын Facebook-тегі журналист Бахыт Жаншаеваның жеке парақшасын таба алмадық).

Соған қарамастан, біз осы күрделі және өте нәзік тақырыпқа қатысты бірнеше ойларымызды білдіруіміз қажет деп шештік. Оған екі себеп бар.

Біріншіден. Біздің қазақ тілінде сөйлейтін әріптестеріміз осы тақырыпты талқылауды ұнатады. Әрине, мұндай нәрселер өмірде кездедессе, біз де оны назар аударуға татымайтын оқиға деп санамаймыз. Мәселе онда емес. Көбінесе болымсыз нәрседен үлкен проблема жасалып кетеді деген пікіріміз бар. Неліктен олай болатынын түсіну қиын, бірақ, негізінен, оны болжауға болады. «Қуырылған» тақырыптарға шақыру әрқашан рейтингтің өсуіне ықпал етеді. Дегенмен, біздің ойымызша, бұл мақсатқа басқа да жолмен, яғни қазақстандық қоғам үшін маңызды және қызықты басылымдар арқылы қол жеткізуге болады. Бірақ қандай да бір себептермен, әдетте осындай тақырыптар жиі ортаға салынап талқыланады.

Екінші. Біз орыс мектептерінде патриоттық тәрбие беру мәселесі шешілмегенін толық мойындаймыз. Бірақ өз өзімізден ашық түрде сұрауымыз қажет: тұтастай алғанда біздің қоғамымызда бұл мәселе қай денгейге жеткізілген? Қазақстандық (немесе қазақтық) патриотизмді қалай сипаттай аламыз? Оның түп негізі мен терең философиясы қандай?

Енді стандартты қазақ мектебін елестетіп көрейік. Бұл ханым орыс мектебінің отансүйгіштікке тәрбиелеу мәселесінде қандай ерекшелік байқады? Таң қалдырары - ол туралы не бірде-бір сөз жоқ, не болмаса салыстырмалы факт жоқ. Есесіне жоғары мәндегі сөздер артығымен айтылған. Бірақ олар ешбір дәлел емес, тек қана эмоциялар. Отандық білім берудің жалпы төмендеуін ескерсек, қазақ мектептерінде де бәрі жайнап тұрған емес. Әсіресе ұлттық педагогикалық кадрларды даярлау деңгейінің күрт төмендеуі аясында осындай әнгіме мүлдем орынсыз (мына жерде қандай айқай басталатынын елестетуге болады).

Егер отансүйгіштік деген тек еліміздің әнұранының сөзін біліп, оны керемет орындау болса, онда қазақ тілінде дәріс беретін мектептер тәртіпке толығымен келтірілген. Бірақ бұның патриотизмге қандай қатысы бар? Әнұран айту кейде жүректен шықпай, тек көрнектілік үшін болуы да мүмкін.

Мұнда әртүрлі ойларға және спекуляцияларға үлкен кеңістік ашылады. Онсызда осы тақырып өте жиі пайдаланады. Жалпы алғанда патриоттықты арнайы тәрбиелеу қажет пе? Егер солай болса, мұны қалай істеуге болады?

Осыған байланысты мен ұзаққа созылған дәйексөзді келтіргім келеді: «Мектептерде мемлекеттік патриотизм жөнінде сабақтардың басталғаны осы мемлекетте бір нәрсе дұрыс емес екендігін білдіреді. Егер балаларды Отанын жақсы көруге үйрету керек болса, ол Отанның өз балаларын жақсы көрмейтінін білдіреді. Патриотизм - Отанға деген сүйіспеншілік, бұл жеке сезім, жеке тәжірибе. Отан - мемлекет немесе үкімет емес. Отан - адамның  дүниеге келген өлкесі. Егер адамдар бала кезінен мемлекетке деген жақсы көзқарас пен билікке деген сүйіспеншілікке үйретуді бастаса, бұл патриотизм емес, бұл мойынсынушылықты тәрбиелеу... Патриотизм көбінесе әскери тарихпен, қан мен құрбандардың тарихымен уйлеседі. Тірі билікшілер айтуға сөз таппаған кезде қаза тапқан жауынгерлерді өздеріне қалқан ретінде қолданады

Балаларға азаматтық соғыс туралы айтылғанда, бұл ақ, жасыл немесе қызылдардың жеңісі емес, ол ұлттық трагедия екенін айтама? Ұлы Отан соғысының үлгісінде балаларға патриотизм туралы айтылатын болса, оларға Жеңіс туралы айтылады ма? Соғыс басталғанға дейін қаза болған командирлер мен әскери мамандар туралы айтама? Молотов-Риббентроп пакті туралы айтама? Сталиннің қатал қателіктері туралы, миллиондаған сарбаздар хабарсыз жоғалып кеткен және осы кезге дейін жерленбеген адамдар туралы айтама? Лагерьдегі жеңістен кейін жер аударылған жеңімпаздар туралы айтама? Айдалада жасырып тастаған мүгедектер туралы айтама? Соғыстағы балалар туралы айтама? Концлагерьдің мазарының үстінде көп қабатты үйлер турғызылғаны туралы айтама? Оларға миллиондаған жала жауып айыптаулар туралы, ГУЛАГ туралы не айтылады? «Үш тал бидай» заңы туралы не айтады? 12 жастан асқан балалар үшін өлім жазасы туралы айтама? Бұл патриотизмнің бір бөлігі бола ма? Осыған сондай-ақ мақтану керек пе? Немесе оны тек ешқашан қайталанбас үшін есте сақтау керекпе?».
Бұл жерде атақты орыс саясаткер, адам құқық қорғаушысы және журналист Лео Шлосбергтің сөзі келтірілді. Біздің оған кандай қатысымыз бар? – деп біреулер сұрақ қояды. Біз бәріміз қеңес заманынның өкіліміз деген жауап береміз. Иә, біз енді әр түрлі елдерде өмір сүреміз, бірақ біздегі проблемалардың тамыры бір. Сондықтан жоғарыда айтылған сөздер біздің қоғам үшін маңызды, барлық ілеспе мән-жайлар бар. Тек патриотизм мәселелері біз көпұлтты және көпконфессиялы қоғам болғандықтан, бұл шын мәнінде күрделене түседі.

Әрине, бұл жерде ешқашан өзімізге лайықты ерекше қазақстандық патриотизмге қолымыз жетпейді деген сөз жоқ. Ерекше деген ешкімге ұқсамауында емес, негізгі мәселе - оны біздің жағдайда ғана туындаған, тек өзімізге тән контентпен толтыру. Өйткені, біз кейбір бұрынғы кеңес «коммуналдық пәтердегі» көршілеріміз жасай алмаған жағдайды, яғни талай шиеленістерден сақтаған жағдайларды егемен тарихының 25 жылдан астам уақыт ішінде жасап келеміз. Ал сол мұғалімнің «ой-пікірлерін» тек қана этноэгоистикалық соқырлық нысандарының бірі ретінде қарастыруға болады.

Шамамен он жыл бұрын ұлттық идеяны дамыту қажеттілігі туралы көп әңгіме болды. Оның түрлі нұсқалары ұсынылды. Және бұл, біздің ойымызша, өте қарапайым және түсінуге де, әрі қарай іске асыруға да қол жетімді. Оның мәні - этникалық және діни көзқарастарына қарамастан елдің барлық азаматтары үшін біртұтас алаң бола алатын қазақстандық патриотизм философиясын дамыту. Біреулер қазір біздің тым жоғарғы мәтіндегі сөзге бет бұрғанымызды байқап қалса, қателеспейді. Өйткені осы таңда біздің мұндай хабарламамыз тек жақсы тілек болып қалуы да мүмкін.

Неліктен? Мұны дұрыс түсіну үшін әңгіменің басына оралу керек. Балалар тек өмірдің гүлдері ғана емес, сонымен қатар олар - өмір айнасы. Оның үстіне ең бейтарап айнасы. Оның бір себебі - олар өзінін санасына қондырылған, қаланған ой-пікірлерді игеріп алады. Оны олардың ақыл-сезіміне кімдер қалаған? Біз, ересектер. Сондықтан олар ересектердің патриотизмге қалай қарайтынын мұқият ескеріп, терең қабылдайды. Ал ересектерге қазақ патриотизмі болсын, азаматтық-қазақстандық патриотизмі болсын - ешбіреуі де өмірі қажет болған емес.

Бұған кім кінәлі? Мемлекетпе? Қоғамба? Немесе басқа біреуме? Меніңше, бұл мәселенің әрқайсысының өз нұсқасы бар. Бірақ бір нәрсе анық: егер ересектерде патриотизм болмаса, оны балалардан да талап ету мүмкін емес. Мектепте қандай тілде оқытылатыны бұл жерде маңызды емес.

Айнаны айыптауға болама, егер...

Автор: Мади Алимов

Комментарии

Нет комментариев

Комментарии к данной статье отсутствуют. Напишите первым!

Оставить мнение