Жексенбі, 22 қыркүйек 2019 ЖЫЛЫ
1269 29-08-2019, 14:09

Ресей қай жаққа қарай бұрылады және бұл Қазақстанға қалай әсер етеді?


Біз географиялық жағынан да, тарихи жағынан да бүгінде барлық күшімен бұрынғы ұлылығын қайта жаңғыртуға тырысып отырған Ресеймен байланысты болуымыз бұрыннан қалыптасқан нәрсе. Бұл бағыттағы белсенділіктін өсуі, әсіресе РФ саяси истеблишментінің риторикасын ескеретін болсақ, сұрақтар тудырмай қоймайды. Қазақстанға не күтуге болады және Ресейдің жақын көршілері болғандықтан осындай трендтерге байланысты сақ болуымыз керек пе? Мұны біз отандық сарапшылардан анықтап алуды жөн көріп, оларға келесі сұрақтарды жолдадық: 

 

  1. РФ-дағы бүгінгі қоғамдық пікір жас ерекшеліктеріне қарай екіге бөлінеді. Үлкендер «тізеден көтерілгендеріне» мәз болып отыр, ал жастар басқа құндылықтарға бағытталған. Жақын болашақтағы күн тәртібі екі фактормен белгіленетін болады: дүниетанымы интернеттің ықпалымен және әлеуметтік желілердін қатысуымен қалыптасқан ресейліктердің жаңа буынының саяси авансценаға шығуымен және қартайған көшбасшының кетуінің шарасыздығымен таңдалатын болады. Қандай үрдіс басым болуы мүмкін – авторитаризмнің күшеюі ме әлде, шартты түрде айтқанда, «2.0 қайта құру» ма (осыдан туындайтын барлық салдармен)? 
  2. Осы гипотетикалық сценарийлердің әрқайсысы Қазақстанның ішкі саяси және қоғамдық өміріне қалай әсер етуі мүмкін? 
  3. Жалпы алғанда, Ресейдің Қазақстандағы жағдайға әсері (кейбіреулер сенімді түрде айтып жүргендей) бүгін, Тәуелсіздіктің 28-ші жылында, соншалықты мықты болып табылады ма? Мүмкін, бұл тұрғыда бифуркация нүктесі өтіліп кеткен шығар? 

 

Негізгі тәуелділік – географиялық, қалғандары – оның туындылары 

Марат Шибутов, саясаттанушы 

1. Мен осылайша тұжырымдар едім: үлкен ұрпақ – Қытайдағы әлеуметтік рейтинг және сандық технократиялық басқару моделін қолдайды, ал жастар – Польша мен Чехиядағы сияқты шартты демократиялық Шығыс Еуропаны жөн көреді. 

РФ-дағы қолайсыз демографиялық үрдістердің салдарынан жастар аздау болғандықтан және сайлау кезінде олардың белсенділік деңгейінің төмендігіне байланысты, жастар әзірге басымдықты өз жағына қарай аудара алмайды. Бірақ уақыт өте келе жағдай өзгеретін болады, жаңа буын өкілдері қоғамда сол демографиялық факторларға байланысты неғұрлым ұтымды позицияларды алады, ал қарт адамдар – олардың шартты қарсыластары – өздерінің көпшілігінде о дүниеге кетеді. Сондықтан, мен билік тарапынан Қытайдағы сияқты бірдеңені іске асыруға барлық гипотетикалық әрекеттерінде мұның барлығы бостан бос шығынмен аяқталады деп ойлаймын. Менталдықтары да ондай емес, салт-дәстүрлері де ондай емес. 

Демек, барлығы ұзақ эволюциялық үдеріспен жүретін болады және ешқандай революциялар мен күйзелістер болмайды деп ойлаймын. 

2. Қарастырылып отырған оқиғалардың даму сценарийлерінің екеуі де Қазақстанның ішкі істеріне Ресейдің белсенді қатысуын көздемейді деп түсіну керек. Менің білуімше, Ресейде посткеңестік елдерде не болып жатқанына ешкім ешқандай назар аудармайды, өйткені бұл мәселе оларды мүлдем қызықтырмайды. Сондықтан олар әзірге араласпайды және араласқылары да келмейді. Қазіргі уақытта олар өздерін өңірлік дәрежедегі ойыншы емес, әлемдік ойыншы ретінде көріп отыр – осы жерден Сирия да, Орталық Африка Республикасы да, Венесуэла да. 

Бірақ, жалпы алғанда, Ресейді Қазақстанның істеріне араласудан тежеп отырған басты фактор – бұл Путин мен Назарбаевтың жеке қарым-қатынастары. Бұл фактор жоғала салысымен жағдай бірден өзгеріп кетуі мүмкін.  

Демократиялық және еуропалық Венгрияға, оның сыртқы саясатына қараңыздаршы. Ол көршілерінің істеріне өте қатаң түрде араласады, Еуроодақ құрылымдарына қайшылық келдіреді және осыған ұқсас басқа да іс-қимылдар жасайды. Демократия бастапқыда – бұл әр түрлі тәсілдермен экспансияға бағытталған өте агрессивті саяси құрылым. Венгрия Украинада тұратын венгрлердің құқықтарын қалай қорғайтыны жөнінде оқыңыздаршы. Егер Ресей осындай тактиканы қолданатын болса, онда бұл шок болар еді. 

Сондықтан ерте ме, кеш пе, бірақ бізді міндетті түрде өте прагматикалық және қатаң қарым-қатынасқа көшу күтіп тұр. 

3. Мен бір кезде осы мәселе бойынша сұхбат берген едім. Негізгі тәуелділік – географиялық, ал ол негізінен жалпы өзгеруі мүмкін емес. 

Біз шын мәнінде Ресейдің Қазақстандағы жағдайға араласуы мүмкіндігінің дәрежесін тіпті ешқашан елестетіп те көрген емеспіз. Егер естеріңізде болса, бізде саяси жанжалдар мен қатты реакцияларды бір немесе екі сөз тіркестерін тудыратын – біресе Путин Қазақстанның мемлекеттілігі туралы айтады, біресе Соловьев біздің американдықтармен ынтымақтастығымызға қатысты біреулермен пікір алмасады. Яғни, біз туралы толық форматты телехабарлар қалай көрінетінін, немесе шабуыл мен троллингі бар толыққанды медиа науқан қандай болатындығын, немесе ауқымды компромат төгіп салу қандай болатынын біз тіпті бастан кешкен емеспіз. Және бұл жай ғана ақпараттық ықпал болып табылатын нәрсе. Ал сонымен қатар экономикада және өмірдің басқа да сегменттерінде көптеген мүмкіндіктер бар. 

Біз өзіміз туралы қалай ойласақта, ресейлік элитаның бізге деген ешқандай шаруасы жоқ. Сондықтан шындықты мойындау керек – 18-ші ғасырдан бастап жағдай бір жаққа қарай өзгерді, және әзірге ол басқа жағына қарай өзгеретіні көрініп тұрған жоқ. Мексика мен Канада АҚШ-ты ешқашан елемеуі мүмкін емес болғандай, дәл солай біз де Ресейді елемей алмаймыз. 

Осымен болды… 

 

РФ ендігі әрі Қазақстанда болып жатқан процестеріне немқұрайлы болып қала беруі мүмкін емес 

Николай Осипов, тарихшы, саясаттанушы (Орал қ.) 

2018 жылдың шілде айында ресейлік-қазақстандық «Мәңгілік достық пен одақтастық туралы декларацияның» үшінші онжылдығы басталды, 2019 жылдың желтоқсанында «Путиннің басқару дәуірінің» үшінші онжылдығы өтеді, 2019 жылдың шілдесінде Н. Назарбаевтың Қазақстандағы президенттік басқару дәуірі аяқталды. 

Осы «ұрпақтық» күндердің барлығы тарих пен қазіргі жағдайға қатысты және Ресей-Қазақстан қарым-қатынастарының даму болашағына қатысты ойларға итермелейді. Central Asia Monitor редакциясы қойған мәселелер қоғамдық назарды осы қатынастардың бір мағыналы емес болып түсінілетін аспектісіне назар аударады. 

Сонымен, Ресей қоғамы мен мемлекеттің ішкі саяси эволюциясының Ресейлік-Қазақстандық өзара қарым-қатынасына және Қазақстанның саяси дамуына беретін әсері қандай болып табылады? 

Ресей қоғамының саяси эволюциясының ықтимал баламаларын бағалаудың делік постназарбаевтық Қазақстан одан әрі саяси дамудың мүмкіндіктерімен, нұсқаларымен және векторларымен арақатынасы жеке өзіме толық ақталған сияқты болғанмен, бірақ саяси сараптамалық зерттеудің өте күрделі және проблемалы бағыты болып көрінеді. Сондықтан ұсынылған мәселелерге деген менің көзқарасыма алдын ала бірқатар түсіндірулер тұжырымдау қажет деп есептеймін. 

Ресей мен Қазақстан, менің ойымша, бұрынғысынша либерализацияның кейбір тұрақсыз үрдістері бар авторитарлық саяси өріс шеңберінде қозғалуын жалғастырып, дамып жатыр. Қазіргі уақытта осы елдерде авторитаризмге балама жасауға және олардың саяси дамуының бағытталуына елеулі түрде әсер етуге қабілетті айтарлықтай ықпал ете алатын либералды және демократиялық саяси күштер қалыптаспаған. 

2009 жылға дейін белгілі бір синхрондылық және тәуелді шарттылық туралы айтуға болатын. Бірақ соңғы онжылдықта ресейлік ішкі саяси трендтер қазақстандық саяси жүйенің эволюциясына айқындаушы тұрғыда әсер етпейді. Партиялар, жергілікті өзін-өзі басқару институттары, саяси белсенді қоғамдық бірлестіктер спектрі, саяси әлеуметтендіру және біздің елдердегі саяси элитаны тарту институттары – жалпы авторитарлық бағыттылықты сақтай отырып, көптеген идеологиялық, ұйымдастырушылық және құрылымдық-жүйелік айырмашылықтарға ие бола бастады. 

Қазақстандағы авторитарлық режимнің дербестігі ішкі саясатта этностық көріністерде және кейбір бейтараптылықта, Ресейдің белгілі бір сыртқы саяси бастамалар мен іс-әрекеттерінен алшақтықта айтарлықтай көріне бастады. Қазақстандық басшылық еуразиялық интеграцияның саяси аспектілерін дамытуды бұғаттады, бір мезгілде біріккен Еуропамен «кеңейтілген әріптестіктің» өзіндік «қазақстандық жолын» анықтауға тырысты. 

Қазақстандық «жоғарғы билік транзиті» 2016-2019 жылдары саяси жүйе эволюциясының РФ-да болып жатқан процестермен жанасудан тыс жаңа перспективаларын айқындады. Ресей басшылығы қазіргі уақытта 

Қазақстанның бастамашылық және айқындаушы рөлін атап көрсете отырып, барлық салалардағы еуразиялық интеграция үдерістерінің даму перспективаларына қатысты саяси-коррективті оптимизмді көрсетіп отыр. 

РФ-да «2.0 қайта құру» болжанып отырмағаны анық. Бүгінгі ресейлік қоғам көптеген белгілерге байланысты бөлінген. Сондықтан, бәрінен бұрын, оның сегменттелгендігі және фрагменттелгені туралы айтуға болады. Рунет және ресейлік әлеуметтік желі олардың бүгінгі жай-күйінде өскелең ұрпақтың саяси әлеуметтендіруіне және әлеуметтік интеграциясына өте аз мөлшерде лайық болып табылады. Олар «еркіндік кеңістігіне» айналған тұрмақ, керісінше, әртүрлі және бір-біріне сәйкес келмейтін саяси түсініктерді, мәдени және құндылықты ұстанымдарды таңыту мақсатында жаппай сана мен мінез-құлыққа бағытталған «миды жуу» арналарына айналды. Мәлім етілген идеялардың, құндылықтар мен мағыналардың еркін бәсекелестігі «ақпараттық-саяси базар» және жылтырақ-жанжалды «мақтану жәрмеңкесі» болып кетті. 

Компроматтарды төгіп салу, сыбайлас жемқорлардың ұсталуын көрнекі түрде көрсету, біліксіз, ал кейде шенеуніктер мен саясаткерлердің ақылсыз, дөрекі әрекеттері мен пікірлері блогерлердің және интернет-кеңістіктің басқа да белсенді қайраткерлерінің саяси маңыздылығының елесін жасайды. Мұндай саяси «жалған күш көрсетушілік» Ресейде авторитарлық жаппай саяси күштерге және көңіл-күйлерге қарсы тұра алатын оң конструктивті оппозицияның қалыптасуына алып келмейді. 

Ресейде қазір авторитаризмді трансформациялаудың екі түрлі – автократтық және нациократтық болашағы анықталды. Бірінші тікелей жолмен жауапсыз, репрессивті, деспотикалық басқаруды, барлық артықшылықтарға ие бюрократиялық-плутократиялыққа әкеледі. Екіншісі – «жоғарыдан» бақыланатын және «төменнен» есеп беретін мемлекеттік, муниципалдық, қоғамдық ведомстволардың, мекемелердің, ұйымдар мен бірлестіктердің көп деңгейлі иерархиялық жүйесін қалыптастыруға әкеледі. 

Көп жағдайда одан әрі жолды таңдау президент Путиннің көшбасшылық қасиеттері мен басымдықтарына байланысты. Барлық белгілері бойынша ол үшін екінші перспектива – күшті және қуатты Ресейдің «қайта өрлеу». 

«Қартайып бара жатқан Путин» тамаша физикалық және зияткерлік қасиеттерге ие, ол өршіл және жігерлі мемлекеттік қайраткер ретінде әрекет ете отырып, үлкен және әртүрлі тұрғыда саяси және мемлекеттік-басқару тәжірибесін жинақтады. Ол қарулы күштерді, флотты, авиацияны жаңғыртудың, ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді дамытудың ұзақ мерзімді және алдағы көп уақытта әрекет ететін бағдарламаларын өрістетіп, ұлттық жобалар шеңберінде жедел әлеуметтік-экономикалық және әлеуметтік-мәдени дамудың басым бағыттарын айқындады. 

Соңғы бес жылда В. Путин Ресейдің саяси элитасының жаңа буынын басқару партиясы шеңберінде де, партиядан тыс саяси қозғалыстарда да дайындау бойынша бірқатар жобаларға жеке бастамашылық етті. 

Таяу бес жылда онымен салыстырмалы Ресей көшбасшысы мен авторитарлық саяси режимнің басшысы тіпті көрінбейді. Саясаткерлер мен 

басқарушылардың жаңа буыны оның бақылауымен және басшылығымен дайындалып жатыр. Азаматтық қозғалыстар мен бірлестіктердің жас көшбасшылары арасында Путиннің идеялары мен «бірыңғай және ұлы Ресей» құру бастамаларының жақтаушылары көп. Батыс елдері тарапынан «путиндік режимге» санкциялық қысым жасау, саяси көшбасшылардың және Батыстың көптеген масс-медиа орыстарға қарсы бағытталған қатаңдатылған риторикасы РФ-дағы оның көшбасшылық ұстанымын бұрынғыдан да қатты күшейтуде.

Ресейде Қазақстанның ішкі саяси, әлеуметтік-мәдени және әлеуметтік-экономикалық дамуына тікелей және жанама әсер ететін әртүрлі құралдар мен арналар әлеуетті бар. Ресей басшылығы «достастық» өзара іс-қимылдарының қарқындауына аса назар аудармай, одақтастық қатынастар шеңберінде сыртқы саяси және сыртқы экономикалық байланыстармен ғана қанағаттанып, оларды шындап қолданбады. Ресейдің 2014-2017 жылдары Украинадағы барлық өз ұстанымдарын жоғалтуы және осы елмен геосаяси қарама-қарсы тұруға көшу РФ басшылығының Қазақстанмен неғұрлым тығыз қарым-қатынастарды дамытуға және ҚР-дағы ішкі саяси, әлеуметтік-мәдени дамудың барлық процестеріне ресейлік ықпалды нығайтуға қызығушылығын күшейтті. 

Таяудағы бес жылда Ресейде саяси эволюцияның аталған екі перспективаның қайсысы да жүзеге асырылатынына қарамастан, кез келген жағдайда, менің ойымша, қазақстандық қоғамның барлық даму процестеріне бағытталған ресейлік әсердің күшеюі жүргізілетін болады. Автократтық Ресей Қазақстанның егемендігі мен ұлттық мүдделерімен санаспастан, оны қатаң күштік және анық «достастық емес» тәсілдермен және әдістермен жүзеге асыратын болады. Ал нациократиялық Ресей «достастық» интеграцияны кеңейту, оң мысалдар, сындарлы тарту, ортақ өзара маңызды ұлттық-мемлекеттік мүдделер саласын бірлесіп іздеу және қалыптастыру мүмкіндіктерін пайдалану жолымен жүретін болады. 

Ресейлік трансконтинентальдық еуразиялық интеграцияның жоспарлары оларға Қазақстанды тартуынсыз жүзеге асырылмайды. ҚР Қытайдың «Жібек жолының жаңа экономикалық белдеуі» геоэкономикалық жобасын жүзеге асыруға ресейлік қатысудың маңызды байланыстырушы буыны болып табылады. Ресей Қазақстанды Орталық Азия елдерінің Еуразиялық интеграция үдерістеріне қосылу жоспарларын жүзеге асырудағы серіктес ретінде қарастырады. Путиннің Еуразиялық геосаяси стратегиясының табысты іске асыруы Қазақстанмен толыққанды әріптестік қарым-қатынасты орнықтыруға байланысты. 

Барлық осы факторларға байланысты РФ ендігі әрі Қазақстанда болып жатқан процестеріне немқұрайлы болып қала беруі мүмкін емес. Ресей басшылығы Қазақстандағы саяси, әлеуметтік-мәдени, әлеуметтік-экономикалық трансформациялық және модернизациялық үдерістерге өзіне қолайлы бағытта ықпал ету бойынша күш-жігерді арттыруға ұмтылатын болады. ҚР басшылығы Ресеймен қарым-қатынаста тәуелсіз дербес серіктес болу үшін таяу жылдары тәуелсіз Қазақстанның әлеуетін барынша толық етіп 

табысты ашуға, қоғамның өркендеуіне, барлық қазақстандықтардың әл-ауқатына ықпал ететін ұлттық-мемлекеттік дамудың саяси моделімен өзін-өзі айқындауға тура келеді. Қазақстан бұған диалогта, ынтымақтастықта, Ресеймен өзара түсіністікте бола алады және оған қол жеткізуге тырысуы тиіс. Қазақстанға деген тек осындай қарым-қатынас қалыптастырған жағдайда ғана Ресей құрметке лайық ұлы еуразиялық держава ретінде құрылуы мүмкін. 

 

Бәрі де ағып өтеді, бәрі де өзгереді, және бәрі де болуы мүмкін… 

Талғат Исмағамбетов, саясаттанушы 

1. Путин Ресей басшысы болып қала берген кезде, біз авторитарлық үрдістердің күшеюін, бүгінгі күні үстемдік ететін билік және билік маңындағы топтарды өз ұстанымдарын ұстап қалу әрекеттерін, сондай-ақ олардың өздерінің меншік нәрселерін сақтау үшін жағдай жасауды байқайтынымыз ықтимал. Жаңа қайта құру орын алуы үшін қоғам оны құтқару бойынша барлық шаралар толығымен таусылғанын түсінгенде, бұл солай аталатын «тоқырау» дәуірінің соңында орын алғандай, режим шығар жолы жоқ тұйыққа кіріп кеткен болуы тиіс. 

Менің ойымша, қысқа мерзімді перспективада Ресей либерализм мен демократиялық даму рельстеріне бұрылуы екіталай. Сондықтан таяу болашақта мұндай өзгерістер Қазақстандағы саяси даму үшін тіпті гипотетикалық «қатер» бола алмайды. 

2. Мысалы, Ресейде авторитаризмнің одан әрі күшеюі орын алады делік. Мұндай сценарий басқа авторитарлық және гибридті режимдердің тәжірибесін пайдалануды қамтиды. Бұл жағдайда Ресей басшылығы Орталық Азия елдерінен өз көршілерінің тәжірибесін пайдалануға тырысады. Мұндай жағдайда Қазақстанда бар саяси режим өзінің қазіргі мәртебесін сақтап қалуға қосымша мүмкіндік алады. 

Басқа сценарийді қарастырайық: РФ-да демократиялық үрдістер үстем болды делік. Ресейлік саяси дәстүрлерді есепке ала отырып, либералдар мемлекетаралық қарым-қатынаста авторитарлық билеушілерге қарағанда жақсырақ болады деп сену керек пе? Екі ел арасындағы қарым-қатынаста режимдердің саяси табиғатының айырмашылығы, сондай-ақ РФ жаңа билеуші элитасының бір бөлігі Қазақстанды оның ізашарларынан өзгеше қабылдайды. Демократияның экспортын күтуге болмайды, себебі украиндық «қателік» туралы естелік әлі де жаңа. Бірақ қарым-қатынас стилін қайта қарау әбден мүмкін және осыған байланысты Қазақстанға қатысты ресейлік риторика неғұрлым қатаң болып кетуі мүмкін. 

Дегенмен, Ресей өз мүдделерін кез келген режимде қорғайтын болады. Мүмкін, демократиялық басқару формасында РФ мүдделерін жылжыту неғұрлым ашық, және анық иезуиттік тәсілдерден айрылған болады. 

3. Қазақстанда жоғары саяси лауазымға басқарушылардың жаңа генерациясы ұсынылатынын ескеру қажет, олардың алдыңғы бастаушыларға қарағанда ресейлік элитамен ортақ ешнәрселері жоқ. Сөз ең алдымен, сол бір мәскеулік және ленинградтық жоғары оқу орындарында, жоғары партия мектептері мен 

саяси және салалық менеджерлерді даярлау жөніндегі басқа да орталықтарда білім алу жөнінде болып отыр. 

Иә, қандай да бір дәрежеде ресейлік ақпараттық әсер сақталып отыр, бірақ демографиялық трендтер (ең алдымен, Қазақстан халқының этникалық және жас құрамындағы түбегейлі өзгерістер) оның елеулі әлсіреуіне ықпал етеді. Және, мұндай үрдіс, біздің еліміздегі саяси жүйе мен қоғамдық процестердің эволюциясы үшін осы салдардан туындайтын барлық салдармен тек қана күшейе түседі. 

Комментарии