Жексенбі, 25 тамыз 2019 ЖЫЛЫ
840 13-08-2019, 15:59

ЕАЭО азаматтығы: Кремльдің «баяу жылжып келе жатқан экспансиясы» шындыққа айналады ма?


Ресей билігінің бұрмаланған дәліздерінде Еуразиялық экономикалық одаққа кіретін елдердің халқын «аса құнды құжатпен», яғни ЕАЭО белгісі бар паспортпен марапаттау ойы кезекті рет туындады. Идеяның өзгермейтін авторы – ТМД істері, еуразиялық интеграция және РФ Мемлекеттік Думасының отандастарымен байланыс жөніндегі комитеті төрағасының бірінші орынбасары Константин Затулин.

«Бізге, егер біз Еуразиялық одаққа байыпты қарайтын болсақ, онда Еуропалық одақ сияқты Еуразиялық экономикалық одақтың азаматтығын құруды айналып өту мүмкін емес, – деп мәлімдеді ол жақында өткен баспасөз конференциясы барысында. – Ресей азаматтығымен қатар, менде Еуразиялық экономикалық одақ азаматының мәртебесі де болғаны жөн. Екінші азаматтық... Егер біз осы Еуразиялық одақты жай ғана ойын ретінде қарастырмайтын болсақ, оны дамытуға ниетті болсақ, онда біз ортақ азаматтыққа келуге міндеттіміз». Сонымен қатар, ресейлік саясаткер осы идеяға барынша көңіл бөліп, оны іске асыру үшін Мемлекеттік Думада күресуге ниетті екенін ерекше атап өтті. Бірақ бізге, қазақстандықтарға, Затулин мырзаға осындай қиын күресте сәттілік тілегеніміз дұрыс болар ма екен?

Бұған дейін ол ЕАЭО елдері үшін бірыңғай азаматтық құру мәселесін көтерген болатын. Бұл екі жарым жыл бұрын орын алған нәрсе. Сол кезде Затулин бүгінгі күні де назар аударып отырған нәрсені сөзбе-сөз етіп айтқан еді: «Мен әрқашан одақтас мемлекеттің тұрғындары үшін екінші азаматтық болуы тиіс деп ойлатынмын. Ал қазір Еуразиялық экономикалық одақ тұрғындары үшін (Еуроодақтың азаматтығының бар болғаны сияқты), екінші азаматтық туралы айтудың мағынасы бар болуы мүмкін». Расын айтқанда: «Бірақ бұған біздің ішкі дауларымыз ғана емес, ЕАЭО мүше мемлекеттердің ұстанымы да кедергі келтіреді. Егер Армения сияқты кейбіреулер бұған жалпы алғанда бейімді болса, онда басқалары, мысалы, Белоруссия мен Қазақстан, мұны қаламайды» – деген бір ескертумен.

Және, шынында да, сол жолы Затулиннің «паспорттық жобасы» сын толқынының астында қалып, Кремльдің «экспансиясының» жаңа әрекеттері туралы әңгімелер шоғырында көміліп қалған болатын. Бірақ қазір ресейлік сарапшылар, шамасы, су тас қайрайды деп есептей отырып, Затулиннің бастамасын іске асыруға барынша жоғары мүмкіндіктер беріп отыр. Атап айтқанда, «Еуразиялық идеялар шеберханасы» Қорының сараптамалық кеңесінің төрағасы Григорий Трофимчук ММУ АТО-ға берген сұхбатында «бұл тек қана әбден шынайы ұсыныс емес, сонымен қатар ол біздің халықтарымыз үшін болжамды және көптен бері күтіліп жүрген ұсыныс» – деп мәлімдеді.

ЕАЭО аумағында бірыңғай азаматтық құру болашағы шын мәнінде қаншалықты ықтимал? Бұл мәселеде Қазақстан қандай позицияны ұстанатын болады? Егер мұндай азаматтық құрылатынын гипотетикалық түрде болжап көретін болсақ, онда бұл қандай салдарға (оң және теріс) әкеледі? Осы идеяда қандай әлеуетті тәуекелдер мен қауіп-қатерлер қойылған және оны іске асырудан ЕАЭО-ның қандай елдері жеңеді, ал қандай елдер кепілді түрде ұтылады? Сөз Қазақстандық сарапшыларға беріледі.

Толғанай Үмбетәлиева, саяси ғылымдар кандидаты, демократияны дамыту Орталық Азия қорының бас директоры: «ЕАЭО азаматтығын құру Қазақстанға өз субъективтілігін жоғалту мүмкіндігімен қауіпті»

- ЕАЭО азаматтығын құру, менің ойымша, бүгінгі күні де, орта мерзімді перспективада да мүмкін емес. Бұрынғы посткеңестік елдер жаңадан ғана өздерінің тәуелсіз мемлекеттерін құра бастады, оларда жаңа ғана азаматтық бірегейлік қалыптастырыла бастады және одан ешкім – саяси элиталар да, қоғам да – бас тартуға ниеттеніп отырған жоқ. Кем дегенде Қазақстан мен Белоруссия. Сонымен қатар, бұл мәселе тек қана саяси элита немесе ресми органдар деңгейінде шешілмейді. Мұнда қоғамның пікірі өте маңызды. Демек, міндетті түрде референдум өткізу керек. Тіпті егер де мұндай сценарийдің ықтималдығын таза гипотетикалық түрде болжайтын болсақ та, қазақстандықтардың көпшілігі мұндай бастаманы қолдайтыны екіталай.

Біздің еліміз, бұрынғыдай, дипломатиялық жүріс-тұрыс желісін ұстанатын болады. Қазақстан бұл мәселе бойынша өзінің қатаң ұстанымын ашық білдірмейді. Мысалы, оны қарауды неғұрлым алыс мерзімге ауыстыруды немесе ЕАЭО саяси одақ құруды көздемеген және болашақта да оны көздеп отырған жоқ деп пайымдамайтынына сүйене отырып, жұмсақ түрде, бірақ сөзсіз бас тартады. Ал бірыңғай азаматтық – дәл сол саяси одақтың басты құрамдас бөліктерінің бірі. Бұдан басқа, ЕАЭО азаматтығын құру Қазақстанның сыртқы саяси тұжырымдамасына, яғни көпвекторлық қағидатқа тікелей қайшы келеді.

Бұл мәселе бойынша шешім қабылдауға қоғамның ұстанымы да айтарлықтай күшті әсер етеді. Ал онымен қарым-қатынаста Қазақстанның саяси элитасына бүгінде қосымша тітіркендіргіштердің қажеті жоқ. Бұл өзара қарым-қатынастар әлі де жеткілікті шиеленіскен сипатқа ие болып отыр және оны тереңдете түсу біздің элитаның мүддесінде емес. Керісінше, ол компромисс іздеуге мүдделі және бүгін қоғаммен бұрын-соңды болмағандай «достасқысы келіп», оның ықыласын «сатып алғысы» келеді.

Сонымен қатар, ЕАЭО азаматтығын құру біздің екі азаматтықтан бас тарту ұстанымымызға қайшы келеді. Яғни, біз өз уақытында бір шешім қабылдап отырып, ал енді кенеттен 180 градусқа бұрылыс жасап, қазақстандықтарға екінші азаматтығы, одақ азаматтығы болуына мүмкіндік бергіміз келетін болып шығады ма? Оның үстіне, ол оның иелеріне қандай да бір ерекше жағдай туғызуы екіталай. Бұл оғаш болып көрінетін еді. Бірақ ең бастысы: мұндай ұсынысқа келісім беру – Қазақстанға өз субъективтілігін жоғалту мүмкіндігімен қауіпті. Сондықтан, қайталаймын, біздің тарапымыздан барынша жұмсақ тұжырымдалған, бірақ жеткілікті айқын және бір жақты бас тарту болады.

Енді ЕАЭО азаматтығын құрудың (егер ол іске асырылатын болса) артықшылықтары мен кемшіліктеріне қатысты. Мен әзірге артықшылықтар көріп отырғаным жоқ. Ресей өзіне өте теріс бейне жасады. Атап айтқанда, оң бейнені немесе демократиялық жолды таңдауға үміт беретін мемлекеттің бейнесін қалпына келтіру. Биліктің беделіне бізде жүзеге асырылып жатқан транзит үлгісі, астананы қайта атау, наразылық акциясына реакция онсыз да қатты әсер етті. Сондықтан Ресеймен кооперациялау және бір саяси блокқа кірігу Қазақстанның проблемаларын шешпейді. 

Ал минустар бар және олар айқын. Бұл Қазақстан өзінің тәуелсіздігінің отыз жылы бойы халықаралық аренада өз дауысын ықпалды ету үшін оны күштеуге тырысқан сол дербес дауысын жоғалтуы. Бұл ел ішіндегі наразылықтың өсуі. Бұл Қытаймен қарым-қатынастың нашарлауы. Бұл Орталық Азия аймағы елдерінің алдында беделді жоғалтуы: олар өз дербестігін өзі сақтап, ОА-ның басқа мемлекеттері үшін тәуелсіздікті сақтау мәселелерінде мүмкіндіктер туғызуға тиіс деп санайды. Біздің республикамызда Мәскеудің «қысымына» қарсы тұру үшін әзірге экономикалық та, саяси да ресурстар бар. Егер ол оларды пайдаланбайтын болса, онда бір сәтте біздің амбициялық мақсаттарымыз ғана емес, біз өзіміз де халықаралық қатынастар субъектісі ретінде құнсызданатын боламыз.

Оразғали Селтеев, саясаттанушы: «Кремль шала-жанды ЕАЭО-ны жаңа «мазмұнмен» толтыру үшін сәтсіз іс-әрекеттер жасауға тырысуда»

- Константин Затулин ЕАЭО азаматтығын құруды дәл қазір қайтадан ұсынып отырғаны оның көші-қон және азаматтық мәселелері бойынша Мемлекеттік Думаның арнайы өкілі лауазымына қоса атқару бойынша тағайындалуына байланысты болуы мүмкін. Бірақ мұндай бастаманы тек сәтсіздікке ұшырайтын таза популизм ретінде қабылдауға болмайды. Бұл жаңа рөлде өзін көрсету үшін Затулиннің жеке жобасы болуы екіталай.

Одақтық азаматтық (елдік азаматтықпен қатар) ЕАЭО-ны саясаттандырудың факторларының бірі болып табылатыны барлығымызға анық түсінікті болуы тиіс. Кремль шала-жанды бірлестікті жаңа «мазмұнмен» толтыру үшін кезекті сәтсіз әрекет жасауға тырысып жатыр. Бүгінде Ресейдің саяси бағыты сыртқы және ішкі өрісте де идеялардың жетіспеушілігіне тап болып отыр. Билік рейтингі мен оған қоғамдық сенім деңгейі өте төмен. Наразылық көңіл-күй тез күшейтілуде. Кремль қазіргі режимнің өмірін қамтамасыз етіп және ұзарта отырып, ресейлік қоғамды біріктіре алатын жаңа конструкттерді таба алмай отыр. «Қырым факторы» толығымен таусылды. Сананы милитаризациялау қажетті әсер бермей отыр. Осыған байланысты кезең-кезеңімен біресе «Ресей – Беларусь» жобасын тереңдету жағына, біресе ЕАЭО бағытында зондаж жасау әрекеттері орын алуда.

«Одақтық азаматтықты» енгізу қажеттілігі жөніндегі дәлелдерге келетін болсақ, ол онша нақты емес. Затулиннің өзі өз ұсынысының орындылығын дәлелдей алмай отыр. Одақ аумағында еңбек ресурстарының еркін қозғалысы негізгі шартпен реттеле отырып, қамтамасыз етіледі, және экономикалық бірлестік шеңберінде «қосымша қондырмалардға» ол мұқтаж емес.

Бірақ кез келген жағдайда, тіпті «ЕАЭО азаматтығы» жобасы тек жай ғана тамыр басып көру емес, шынайы ниет болса да, ол іске асырылмайды. Мысалы, Қазақстанда бұл ұсыныстан билік те, қоғам да дереу бас тартанынына сенімдімін. Біздің еліміздегі антироссиялық көңіл-күйдің онсыз да өсуші тренд болып табылатынын, ал мұндай ұсыныс тек қана күшейтетінін түсіну керек. Сондықтан мен жұртшылықты алаңдатпау үшін және наразылық көңіл-күйінің өсуіне кезекті себеп туғызбау үшін Қазақстан үкіметінің немесе парламентінің атынан мүмкіндігінше тезірек тиісті мәлімдеме жасауды ұсынар едім. Қазірдің өзінде ЕАЭО азаматтық институтын енгізу мүмкіндігіне қатысты біздің ұстанымымызды нақты белгілеу маңызды. Бұл мәселе бойынша тіпті гипотетикалық немесе теориялық пікірталастарға жол бермеу керек, әйтпесе тағы да ақпараттық тұрғыда ұтылып қалуымыз ықтимал.

Мұнда сондай-ақ, 2014 жылдың көктемінде ЕАЭО құру туралы Келісім жобасы пысықталғанда, дәл Қазақстан тарапы ҚР Тұңғыш Президентінің мақұлдауымен ортақ азаматтық туралы тармақты алып тастауды ұсынып, оған қол жеткізгенін еске салған жөн.

Жақсылық Сәбитов, саясаттанушы: «Қазақстан осындай «тартымды» ұсыныстан ресми түрде бас тартады»

- Бұл идеяның болашағы нөлге жақын. Тәуелсіздік жылдарында жаңа посткеңестік мемлекеттердің элиталары «орталықтың диктатынсыз», жеке өмір сүруге үйреніп кетті. Сонымен қатар, бұрынғы метрополияның кейбір өкілдері «постимпериялық фантомды ауырсынуды» бастан кешуде. Бұл қалыпты нәрсе. Ондай жағдай Францияда, Ұлыбританияда, олар өздерінің теңіздің арғы жағалауындағы өз иеліктерін жоғалтқан кезде байқалған болатын. Мұндай адамдар өмір бойы өздерін ассоциациялаған империя өз мөлшерлері бойынша айтарлықтай азайып қалғаны үшін үлкен психологиялық ыңғайсыздықты бастан кешеді. Бұл феномен спорттағы «ауыру» механизміне ұқсас, онда әдеттегі адам «Барселона» немесе «Реал» командасы үшін жаны күйгенде, ол өте үлкен және «ұлы» нәрсеге қосылу арқылы өзінің бағалауын өзі арттырады, ал команданың ұтылуы немесе төменгі лигаға түсуі ол адамда күйзеліс пен агрессия тудырады.

Қазақстан мен Беларусь «осы идеяға қарсы тұрады» – мұнда Константин Затулиннің айтқанымен сөзсіз келісу керек. Және, осыған байланысты, осындай азаматтықты құру мүмкін емес, Қазақстан бұл бастаманы тіпті елемейтін болады. Егер ол ресми деңгейде көтерілетін болса (бұл нәрсе орын алуы екіталай), онда Қазақстан осындай «тартымды» ұсыныстан ресми түрде бас тартады. Тіпті бірлікке ұзақ жылдар бойы жылжып келе жатқан Еуропада да ешқандай еуропалық азаматтық жоқ – әрбір ел өзінің азаматтығын сақтап қалды.

Мен мұндай идеядан Қазақстан үшін артықшылықтарды көріп отырған жоқпын, ал тәуекелдер мен қауіп-қатерлер де маған тым гипертрофияланған сияқты болып көрінеді. Ресей Қазақстанмен бірыңғай азаматтық енгізуге шындап тырысуы екіталай, алайда Белоруссияға қатысты ол нақты одақтас мемлекет құру ниетімен неғұрлым қатаң желі жүргізу мүмкіндігін толық жоққа шығаруға болмайды. 

Бір сөзбен айтқанда, бірінғай азаматтыққа қатысты бастама өздерінің көне замандарын сағынып жүрген және біз бұрыннан бері басқа дәуірде өмір сүріп жатқанымызды байқамайтын «динозавр-саясаткерлердің жойылып бара жатқан түрлерінің» ешбір нәрсеге мәжбүрлемейтін көптеген саяси ұрандарынан басқа ешнәрсе емес болып табылады.

Ислам Қораев, саясаттанушы: «Оның бізге қанша қажеті бар?»

- Шын мәнінде, бұл кезекті тексеріп көру мақсатымен жасалған лақтыру, яғни қоғамдық пікірді анықтау әрекеті – осылайша мамандар осындай жаңалықтарды қабылдау деңгейін бағалайды. Және бұл тек күлкі тудыратын лақтырулар, онда айтылған идеялардың ақылға қонымсыз болғанына қарамастан, олар нақты қойылған мақсаттарды көздейді. Олар талдаушылар үшін тәжірибелерге айналады және жақын болашақта алға жылжу стратегияларының негізіне алынады.

Осының барлығына біздің еліміз қандай жауап қайтарады? Менің ойымша, ешқандай. Бір құлаққа кіріп, екінші құлақтан шығып кетті дегендей. Айтылған идеяның біз үшін ешқандай мақсаттық мәні жоқ. Біз онсыз да экономикамыздың кілттерін жоғалтып алдық, сондықтан да өз егемендігімізді бұзып, азаматтығымызды жоғалтуға жол бере алмаймыз. Біздің үкімет Еуразиялық одақтың азаматтық идеясына қарсы емес болуы да мүмкін, бірақ халықтың мұндай ұстанымды айқын мақұлдамайтыны туралы өзіне есеп береді. Бізде сауатты жүргізілген сыртқы саясаттың арқасында әлемдік қоғамдастықпен қарым-қатынаста проблемалар жоқ. Егер біз осындай ұсынысты қолдасақ, онда халықаралық серіктестер бізге қалай қарайды?

Мұндай бастамалар тек елемеуге лайық. Олардан ешқандай пайда жоқ. Олар тек ел ішіндегі шиеленістің күшеюіне және Ресейге жағымсыз қарым-қатынастың ушығуына әкелуі ықтимал.

 

 

Комментарии