Жұма, 19 шiлде 2019 ЖЫЛЫ
277 9-07-2019, 12:15

Алтын Орданың тарихы: неғұрлым азырақ саясиландыру және неғұрлым көбірек ғылымдандыру…


Маусым айының соңында Қазан қаласында екі жылда бір рет өткізілетін VI Халықаралық Алтынордалық форум өтті. Оның ұйымдастырушысы – Шигабутдин Марджани атындағы тарих институтының Алтын Орда мен татар хандықтарын зерттеу орталығы. Форум жұмысына қатысқан белгілі қазақстандық тарихшы Қанат Өскенбай біздің өтінішіміз бойынша өз пікірімен бөліседі. 

Өсіп келе жатқан қызығушылық айқын көрінуде

- Сонымен, VI Халықаралық Алтынорда форумы өтті. Сізге ол жалпы қалай әсер етті? Алдыңғы осындай форумдардан ол немен ерекшеленді? 

- Барынша жағымды әсер етті – тіпті мен өте ризамын деуге болады! Тек өз атымнан ғана айтамын, себебі Қазан қаласына мен жеке өзім барғанмын. Әңгіме тек ғылыми құрамы туралы ғана емес (әрине, ол ең бастысы) – барлық іс-шараны ұйымдастыру деңгейі, ілеспе кездесулер, сұхбаттасулар, өте көркемді Қазан қаласындағы серуендеулер, экскурсиялар, концерттер туралы болып отыр. Осының барлығы жақсы эмоционалдық фон құрып, арнайы ғылыми талқылауларға мән берді. 

Әрбір жаңа форум алдынғысынан ерекшеленеді. Әріптестер өздерінің жаңа ашылуларымен, жаңа идеяларымен келеді, күн тәртібіне жаңа мәселелер енгізеді. Қатысушылардың географиясы үнемі кеңейіп немесе өзгеріп отырады.   

Форумға шақырусыз қатысу қиынға түседі. Оның жұмысына тек көптеген жылдар бойы Алтын Орда тарихының қандай да бір мәселелерімен мақсатты түрде айналысатын және елеулі ғылыми жариялымдары бар сарапшылар ғана қатысады. Әрине, жас зерттеушілер де болды, бірақ олардың әзірлемелері де түбегейлі сипатқа ие болды. Жалпы алғанда, мен форумда кездейсоқ адамдарды көрмедім. Мұндай тақырыптық іс-шаралардың айырмашылығы осында. Мысалы, біздің конференцияларда білімнің барлық салалары бойынша ұсынылған баяндамалар барлығын толық қамтиды. Бізде көп жағдайларда конференция материалдарын қарап, не оқуыңды білмей қаласың, ал Алтынорданың форумында бір мезгілде болып жатқан барлық жерге үлгеріп, баяндамалардың барлығын тыңдай алмайтыныңа өкінесің.  

Мінеки, осы жолы да негізгі конференция және төрт «дөңгелек үстел» бір мезгілде өтті, оның үстіне әрқайсысында өте өзекті тақырып қаралды. Мен кей кезде ең қызықты баяндамаларды тыңдау үшін бір залдан екінші залға ауысып жүгіріп жүрдім. Мысалы, Қазанда біз шығыс тілдерін меңгерген және мәтіндерді ортағасырлық түпнұсқада оқитын Жапониядан келген зерттеуші Хироюки Нагаминэмен қайтадан кездестік. Қазақстанда осындай тарихшылар көп пе? Форумда ол «Сығанак – Дешті Кыпшактың қақпасы» атты баяндама жасады, ал оны тыңдау үшін мен өз секциямнан шығып кеттім.  

Алматыда бізді және студенттерді конференцияларға әкімшілік ресурсты қолдана отырып, айдап кіргізетіні есімде, бұл ретте залда көптеген адамдар кез-келген нәрсемен айналысатын, бірақ баяндамаларды тыңдамайтың. Мінеки, айырмашылық осында. 

Барлық нақты статистиканы форум ұйымдастырушылары, атап айтқанда Татарстан Ғылым академиясының Ш. Марджани атындағы тарих институты, мәлімдейтін болады. Оның құрамында Алтын Орда тарихын зерттеу орталығы табысты және жемісті жұмыс істейді, сол жерде Scopus-та (ең ірі бірыңғай деректер базасы) «Золотоордынское обозрение» атты журнал шығарылады. Өз жағымнан, қатардағы қатысушы ретінде, әлемнің көптеген елдерінен келген ғалымдардың 100-ге жуық баяндамалары оқылғаны жөнінде айта аламын. Ұлыбритания, Финляндия, Украина, Венгрия, Болгария, Түркия, Моңғолия, Тайвань және Жапониядан бөлек зерттеушілер мен ғылыми мектептер болды. Ресейдің Санкт-Петербургтен Улан-Удэ-ге дейінгі өңірлері өте кең көлемде көрсетілді. Қырымнан келген зерттеушілер де болды. Шын мәнінде, белгілі оқиғаларға байланысты кейбір украиндық әріптестер форумға қатысудан бас тартты. 

Алтын Ордаға деген қызығушылық тек бір кезде оған бағынысты болған аумақтарда ғана емес, сонымен қатар басқа да континенттерде де өсуде. Форумда мен Сегед университетінің (Венгрия) зерттеушісі Гёнцел Чабамен таныстым, ол өз баяндамасын аласапыран дәуіріндегі Алтын Орда билеушісі, Хызр-ханның шежіресіне арнады. Бұл ретте ол парсы және түркі тілдерінде жазылған түпнұсқадағы ортағасырлық шығармаларды қолданды. Қазан қаласына Гёнцел Чабаның оқытушысы, Сегед университетінің белгілі түркітанушы профессоры Мария Иванич те келді. Алайда, олар, сонау еуропалық елдің тарихшылары, ортағасырлық дереккөздерді ескі қазақ тілінде оқиды, қазіргі қазақ тілінде аздап сөйлейді және мәтіндердің 90%-ке жуық көлемін түсінеді. Бұл, әрине, таң қалдырады.  

Ғылыми мектептердің бәрі маңызды, әртүрлі мектептер қажет… 

- Бүгінгі таңда Алтынорданың тақырыбымен айналысатын ғалымдардың жеке тарих мектебі қалыптасты деп айтуға бола ма? Оның нақты жетістіктері қандай? 

- Егер кеңес дәуірі мен қазіргі үрдістерді салыстырсақ, айырмашылық, әрине, зор. Қазіргі кезде әлемде және осылай аталатын посткеңестік кеңістікте Алтын Орда тарихымен айналысатын әртүрлі зерттеу бағыттары өте көп. Мұның бәрін жалғыз ғана бір мектеп деп айту қиын, өйткені әр түрлі елдердің зерттеушілері кейде әр түрлі ұстанымдарды қорғайды, бірақ олардың барлығын Алтын Ордаға деген қызығушылықтары біріктіреді. Нақты жетістіктерге келетін болсақ, олар көп.  

Биылғы форумда ұйымдастырушылар, мысалы, жеті томдық «Татар тарихын» ағылшын тілінде ұсынды. Сондай-ақ Оксфорд университетімен бірге шығарылған ағылшын тіліндегі «Әлемдік тарихтағы Алтын Орда» атты кітап таныстырылды. Оның авторларының қатарында мен де бармын. Татарстанның ғылыми мектебінің бұл жетістіктеріне тиісті мән беріп, атап өткен жөн. 

Форумда татар ғалымдары алдағы жылдарға арналған жоспарларды жариялады. Осылайша, 2020 жылы олар Алтын Орданың тарихы бойынша «Таварих-и гузида-йи нусрат-наме» және «Жеті планета» деп аталатын екі шығарманың аудармаларын шығарады. Бұл нақты жетістіктер ме? Әрине, иә. 

Қазақстандық ғалымдар Қазан қаласына отандық тарих ғылымының жетістіктерінің үлгісі ретінде есептеуге тұрарлық баяндамаларымен келді. Мысалы, ҚР БҒМ Р.Б. Сүлейменов атындағы Қазақстан Шығыстану институтының директоры, профессор Әбсаттар Дербісәлі қазақстандық шығыстанушылар да Алтын Орданың деректанушылығына өз үлесін қосатынын атап өтті. Осылай, «нөлдік» жылдардың ортасында институт Жошы Ұлысының тарихы бойынша екі томдық материалдар жинағын (Владимир Тизенгаузен) қайта басып шығарды.  

Біздің сүйікті тақырыбымыз – Алтын Орданың материалдық тарихы, бұл бағытта қазақстандық археологтар жыл сайын үлкен және шағын ашылулар жасайды.

Бөлінбейтін мұра

- Ұзақ жылдар бойы кімдер Алтын Орданың мұрагері болып санала алады немесе мұрагері болып табылады деген мәселенің айналасында даулар жүріп жатыр. Соңғы форумда бұл пікірталас жалғасын тапты ма? Тараптар қандай да бір ортақ шешімге келе алды ма? Жалпы, бұл пікірталастың мағынасы бар ма? 

- Форумның өзінде мұндай пікірталастар болған жоқ, бірақ залдан тыс жерлерде журналистер бұл сұрақты оның көптеген қатысушыларына қойды. Мысалы, форумда белгілі тарихшы доктор Юлай Шамильоглу («Назарбаев Университетінде» дәріс береді) болды, ол осындай нәрселерді Татарстанда да Қазақстанда да естігені жөнінде айтты. Алайда, оның Алтын Орда бойынша жетекші маманы екенін ескере отырып, ол болған жерде адамдар үн қатпай қалады. Шамильоглудың айтуынша, Жошы Ұлысында татарлар үшін де, қазақтар үшін де орын жетеді. 

Мен алдында атап өткен венгрлік профессор Мария Иванич ұзақ уақыт Алтынорданың мемлекеттілігі сақталған Қырым хандығына мұрагерлікте басымдық береді. Алайда ол да ондаған халықтар мұрагер болып саналуы мүмкін деп есептейді.   

Профессор Әбсаттар Дербісәлінің пікірінше, Еуразиялық аймақтың көптеген түркі халықтарының – ноғайлардың, татарлардың, қазақтардың, башқұрттардың, қарақалпақтардың, өзбектердің, Солтүстік Кавказ және Қырым түріктерінің қалыптасуы нақ Алтынорданың дәуірінде басталады. 

Маған атақты мәскеулік тарихшы Вадим Трепавловтың көзқарасы жақын, ол  Алтын Орда – бүкіл Еуразияның, соның ішінде орыстардың өркениеттік игілігі, сондықтан ешкім ренжімесін деп есептейді. Ал егер мұндай нәрселерді жоғары лауазымды шенеуніктер мәлімдесе, онда бұл ұлттық бірегейлікті, жеке тарихи тамырын іздеу мәселесі болуы мүмкін. Расын айтқанда, бұл кейде басқа халықтардың мүдделеріне нұқсан келтіреді.

Біздің елімізде қоғамды және саясаткерлерді дәл осы сұрақ (яғни кім мұрагер болып табылады деген мәселе) мазалайды. Олар «біз, қазақтар, басты және тіпті жалғыз мұрагерміз!» дегенді естігілері келіп отыр. Олар бұл туралы дауыстап мәлімдеп, той өткізіп, үлкен ас беріп, қанағаттанғысы келеді. 

Бірақ қарама-қарсы сұрақ туындайды: бұл саясаткерлер мен басқа да ғылым мен білім тарапынан мемлекеттік қайраткерлер тарих үшін және оның ішінде  Алтын Орда тарихы үшін не істеді? Егер Алтын Орданың тарихын зерделеуге қосқан үлесі туралы айтатын болсақ, онда Татарстан бүкіл планетаның алдында тұр. Ал бізде болса мен Ілияс Есенберлиннің кітабынан басқа «Алтын Орда» деген атауы бар басқа ешнәрсені есіме түсіре алмаймын. Бірақ мен қателесуім мүмкін. 

Ал енді өз-өзімізге келесі сұрақты қойып көрейік: қазіргі қазақ мемлекеттілігі кімнің мұрагері болып табылады? Еліміздің тұңғыш президенті Н. Назарбаев шекаралар, астанамыз және мемлекеттіліктің басқа да атрибуттары оның басқару кезеңінде құрылғаны туралы бірнеше рет айтқан еді. Бізге көп нәрсе Қазақ кеңестік мемлекеттігінен, патша отарлық өткенінен қалды. Ал Алтын Ордадан не қалды? Біздің сүйікті tribe-лар ма? 

Бұл игілік пе әлде жоқ па? Ал бұл жағдайда «мұрагер» деген сөзде нені түсіну керек? Біздің археологтар мен урбанисттер Қазақстанның өткен кездері және онымен қоса Алтын Орда жоғары дамыған урбанистік мемлекеттер, мұсылман өркениетінің орталығы болғанын дәлелдеуге тырысады. Бірақ бұл олай емес. Дәлірек айтқанда, мүлдем олай емес.

Қазақстанның ежелгі және ортағасырлық мемлекеттері мен Алтын Орданың басты халқы – мал шаруашылығымен айналысатын, қой мен жылқы, ал кейде түйе өсіретін көшпенділер. Бірақ Алтын Орданың Қазақстан мен бүкіл көшпенді әлем аумағында болған басқа мемлекеттерден айырмашылығы, оның билеушілері ортағасырлық мәдениеті мен әлемдік діндері шоғырланған қалаларды құрған мемлекет болды. Осы қалалардан бізге тамаша Алтын Орда өркениеті жетті. Менің ойымша, Алтын Орда хандарына бағынысты болған барлық халықтар осы өркениеттің мұрагерлері болып табылады.

Ескі догмалар мен жаңа тәсілдер

- Бұрынғы Кеңес Одағының аумағындағы тарихи ғылым «татар-моңғол басқындығы» деп аталатын қалыптасқан көріністерден қашан да болмасын шығып кетуі мүмкін бе? Әлде бұл өзгеруге келмейтін идеологиялық құрылым ба?

- Бұл тек қандай да бір кеңестік идеологиялық құрылым ғана емес, сонымен қатар ол нақты тарихи жағдайдың көрінісі: орыс жерлері немесе Алтын Орданың құрамына кіретін немесе оған тәуелді болатын. Бұл мәселені оңайлықпен шешу мүмкін емес, және форум мұны тағы да дәлелдеді. 

Форумның аясында «Орыс Ұлысы: ежелгі орыс жерінің Алтын Ордада бағыныстылық мәселелері» тақырыбында арнайы «дөңгелек үстел» ұйымдастырылды. Пікірталастың қорытындысы тіпті форумның қорытынды резолюциясында көрініс тапты: «Қазіргі тарихнамалық жағдайда «орыс ұлысы» терминін солтүстік және шығыс көне орыс княздіктерінің моңғол империясына, ал кейіннен Алтын Ордаға бағыныстылығының нысанын белгілеу контекстінде қолдану заңды деп есептеу». 

Жеке сұрақтар да талқыланды. Мысалы, Волгоград нумизматы Иван Евстратовтың қызықты баяндамасы «XIV–XV ғғ. және кейінгі уақытта Ресейде ақша ісі мен ақша айналымын қалыптастырудағы Жошы ұлысының рөлі». Оның пікірінше, орыстар Жошы руының тек ақша бірліктерін ғана алған жоқ. Жошы аймағына жақын орыс князьдіктерінде ақша жүйесі тікелей түрде енгізілді. Бірақ тіпті содан кейін де, бірыңғай орыс ақша жүйесі қалыптасқан кезде, орыс лексиконынан жошылық қаржы жүйесінің іздері жоғалып кетпеді. Зерттеуші орысша «деньги» және «рубль» деген сөздері «данг» және «сум» сияқты түрік сөздерінен пайда болғанын айтты. «Рубль» –«сом» деген түрік сөзінен этимологиялық калька. Ол «кесек» немесе «құйма» дегенді білдіреді, ал рубль бұрын күміс құймасы болған.

- Бүгінгі күні орыс тарихшыларының Ресей мемлекеттілігінің генезисіндегі Алтын Орданың рөлі туралы ұстанымы қандай? Олардың ортасында осы жөнінде қандай да бір қозғалыстар байқалады ма? Әлде I Петр дәуірінен бастап салынған тұжырымдама олар үшін әлі де «қасиетті» болып қала береді ме?

- Бұл мәселе бойынша Ресейде әртүрлі көзқарастар көп, ал ресми позиция да түзетілетін көрінеді. Форумның өзінде мен дәл осы тақырыпқа арналған әңгімелер немесе баяндамалар естімедім. 

Қазандағы өз сұхбатының бірінде тарих ғылымдарының докторы Вадим Винцерович Трепавлов Алтын Орданың орыс мемлекеттілігіне әсері туралы жақсы айтты: «Халықтың енжарлығы, бюрократияның жаппай билігі, Ресейдің билігін орталықтандыру Алтын Орданың, бірнеше жүзжылдықтар бойы жоқ мемлекеттің мұрасына тіркеу дұрыс емес. Иә, Ресей самодержавиесін орнатудағы Алтын Орданың рөлі бар, бірақ тарихта демократиялық даму жолына шыға алған әлдеқайда шексіз билікті мемлекеттер болған. Иә, Алтын Орда өз рөлін атқарды, бірақ бүгінгі күні бізде толыққанды демократия жоқ екеніне ол кінәлі емес». Мен онымен ынтымақтаспын. 

Мүмкін, Ресей аудиториясы мен Ресей ғылымы үшін бұл мәселелер маңызды және әлі де өзектілігін сақтайтын болар, бірақ біз өзіміздің отандық тарихымызға көз жүгіртуіміз керек деп ойлаймын. 

Бізде бөлісетін ештеңе жоқ 

- Біздің халықтарымыздың саяси тарихындағы Алтын Орда рөліне қазақстандық ғалымдар мен олардың Татарстандағы әріптестерінің көзқарасы, әсіресе Алтын Орданың мұрагері болып аталуына кімнің құқығы көбірек деген мағынада, қаншалықты ерекшеленеді? 

- Кейбір жеке мәселер бар, онда әрбір зерттеуші өз позициясына ие, ал жаһандық түрде татарлар қазақтарға қарсы болуы жөнінде айтар болсақ –ондай нәрсе жоқ. Мұраларды бөлісумен фриктер мен дилетанттар айналысады. Тарихшыларға тарихтың өзі, оның барысы мен ерекшеліктері маңызды. Мен Қазан қаласында бірнеше рет болдым, онда татар тарихшыларының арасында достарым көп, менің жалғыз монографиям да Қазан қаласында шықты. Қазақстанда мен он жыл бойы оны ешқайда орналастыра алмадым, ал татарлар оны өз есебінен басып шығарды! Жақында Ресейде, маған айтқандай, біреулер Алтынорданың пираттық басылымын жолға қойған екен, және менің кітабымды де осы нашар адамдар қайта басып шығарды. Біз барлығымыз ортақ конференцияларда, ортақ дастархандарда отырамыз және Алтын Орданың мұрагері деп атауға кімнің құқықтары көп деген мәселе бойынша келіспеушіліктер болған емес. Бізге онсыз да жақсы. 

- Алтын Орданың тарихы мен мұрасын бағалау төңірегіндегі пікірталастар туралы тағы да бір рет айтайық. Мұндай мәселелерді талқылау кезінде артық саясиландырудан аулақ болуға бола ма? Немесе одан бас тарту мүмкін емес пе? Егер бұл осылай болса, онда оның себебі неде? 

- Жалпы тарих пен Алтын Орда тарихының саясиландыруды, атап айтқанда, бір жағдайда ғана болдырмау мүмкін: егер біздің мемлекетіміз елдегі тарих ғылымын жаңғырту үшін нақты қадамдар жасайтын болса. Қазақстанда Алтын Орданың мерейтойы туралы көп айтылуда, мен тіпті Нұр-Сұлтанда қандай да бір іс-шаралардың өткізілетінін естідім, бірақ бұл туралы ғылыми әлемде біле ме? 

Қазан қаласындағы Форум айтарлықтай қарапайым болып, ғылыми түрде өтті. Үлкен колонналық залдар мен салтанаттылық болған жоқ. Алайда кейбір татар қоғам қайраткерлері мұндай мерейтойларды алтын сарайлар мен ең үздік залдарда президенттердің, министрлердің, мэрлердің, мәдениет қайраткерлерінің және т. б. қатысуымен өткізу қажет деп айтқан еді. Ал осы жағынан біз, қазақтар, шеберміз. 

Мен алдында атап өткен Нұр-Сұлтаннан келген доктор Юлай Шамильоглу ғалымдардың өзара қарым-қатынасы мен пікір алмасу үшін осындай залдар да жеткілікті, бірақ осындай ауқымдағы іс-шаралар қоғамның қатысуымен, саяси мәнмәтінмен салтанатты жағдайда өтуі тиіс деп атап өтті. Мүмкін, мұнда да шындықтың өзегі бар шығар? Айтпақшы, оның айтуынша, Қазақстанда мұндай іс-шаралар кең ауқымда жүргізілуде. 

Жақында біз Қазақ хандығының мерейтойын өткіздік. Бірақ тарихшы ретінде мен бірінші қазақ мемлекетінің тарихын зерделеуде ешқандай серпілістер көрмедім. Мүмкін, уақыт өте келе бұл болатын да шығар. Маған, әрине, мұндай мерейтойлар тарихшыларға емес, жұртшылық үшін жасалады деп айтуы мүмкін. Бәлкім, олардың айтқаны дұрыс болар. Бірақ билік пен қоғамға мұндай мерейтойларды негіздеу үшін кәсіби тарихшылар қажет. Ал олар жыл сайын Қазақстанда, өкінішке орай, азая түсуде. 

Комментарии