Жексенбі, 25 тамыз 2019 ЖЫЛЫ
534 2-07-2019, 12:34

Қазақстанда президенттің халықпен қарым-қатынас форматы қандай болуы тиіс?


Қасым-Жомарт Тоқаевтың президент лауазымындағы алғашқы тезистерінің бірі – халықпен диалог жүргізу қажеттілігі жөнінде болды. Оның ізашары жыл сайынғы халыққа үндеулер жолдауды тәжірибеге алған еді. Шынын айтсақ, соңғы жылдары олар елеулі өзгерістерге ұшырады. Одан басқа да үлгі бар, мысалы, Ресей президенті жыл сайын «тікелей желілерді» ұйымдастырып, азаматтардың сұрақтарына жауап береді. Аталған екі форматтың да белгілі кемшіліктері бар екені түсінікті, сонымен қатар олар біршама жалықтырды. 

Біз жария саясат туралы жеткілікті түсінігі бар біздің танымал отандастарымызды саяси Олимп өкілдерінің халықпен қарым-қатынас форматын қалай өзгертуге немесе жандандыруға болатынына қатысты өз пікірін білдіруді өтініп, келесі сұрақтарды жолдадық:

  1. Президент Қ.-Ж. Тоқаев бұл мәселеде жаңа тәсілдерді көрсете ала ма? Егер солай болса, онда сіз оның қандай нысанын ұсынар едіңіз? Халықпен қарым-қатынастың қандай нұсқасы сіз үшін ең оңтайлы болып көрінеді?
  2. Сіздің көзқарасыңыз бойынша мемлекет басшысының алдын-ала дайындалып қойылмаған көпшілікпен қарым-қатынас болуы мүмкін бе? Егер солай болса, одан қандай нәтиже алуға (күтуге) болар еді?
  3. Мұндай кездесу кезінде сізге президентке тікелей кез келген сұрақ қоюға мүмкіндік бергенін елестетіңіз. Сіз одан не жөнінде сұрайтын едіңіз? Қандай ойлар, ұсыныстар немесе, мүмкін, тіпті шағымдарды мемлекет басшысының назарына жеткізер едіңіз? 

Екі жақты байланыс қажет

Нұрлан Аселкан, «Ғарыштық зерттеулер мен технологиялар» журналының бас редакторы»:

1. Қазақстанның жаңа президенті мүмкіншілігінше халықпен байланыс пен диалогты жолға қою қажеттігін барынша көрсетіп жүр деп ойлаймын. Ол еліміздің жоғарғы басшыларының арасында алғашқылардың бірі болып «Твиттерде» өз аккаунтын ашқан болатын. 

Менің ойымша, мұндай екіжақты байланысты қамтамасыз етудің нақты мүмкіндігі бар. Егер инициативті құрылған портал пайда болса (оны шартты түрде «Токаевпен диалог» деп атайық) және егер президент өз «Твиттерінде» оған қарсы еместігін білдірсе (бұл өте маңызды, өйткені кез келген «төмендегі» бастама бізде жазаланатыны белгілі), онда өте қызықты және маңызды байланыс арнасы қалыптасуы мүмкін. Қарапайым форматта (электронды түрде) географиялық және салалық принцип бойынша бөлінген кез келген сұрақтар қоюға болар еді, және оларға барлық билік функцияларын шоғырландыратын тұлға ретінде берген президенттің жауаптарын алуға болар еді. 

Айтпақшы, бұл кері байланыс принципін үкімет басшысына да, сондай-ақ аймақ басшыларына да таратуға болады – нәтижесінде 20-ға жетер-жетпес адам жиналар еді. 

Бұл маған толық жүзеге асырылатындай болып көрінеді. Сол кезде біз онлайн-режимде ең өзекті мәселелердің қойылымын бақылауға және оларға жедел жауап беруге мұқтаждық аламыз. Бұл жоба техникалық жағынан да оңай. Тек бір бастама қажет, содан кейін биліктің өз келісімі керек. Одан артық ештеңенің қажеті жоқ. 

Саяси ерік деп аталатын нәрсеге келер болсақ, менің ойымша, ол бар.  Барлық жерде халықпен үнқатысу қажеттілігі баяндалып жүргені де тегін нәрсе емес. Сондықтан мен саяси ерік-жігердің болуына қатысты сұрақ қоймаймын, өйткені ол априори бар деп ойлаймын. Егер ол жоқ болса, онда ол жөнінде әңгіменің де қажеті жоқ…  

2. Сұрақ өзіндігінен өте қызықты. Менің ойымша, алдын ала дайындалып қойылған көпшілік – бұл диалогтың жалған түрі. Біз әртүрлі телевизиялық әзіл-сықақ бағдарламаларда, айталық, Путиннің алдын ала дайындалып қойылған және «дұрыс» сұрақтар қоятын адамдармен кездескенін көрсеткенін көрген болатынбыз.  

Сондықтан айтарым мынау: халық, яғни кез-келген адам, дайын емес болуға және сұрақтарды әлемді өзіндік түсінуіне, өз көзқарастары мен қандай да бір үдерістерді, оқиғаларды, проблемаларды бағалауына неғұрлым сәйкес етіп қоюға құқылы. Ал биліктің осы сұрақтарға жауап беруге қаншалықты дайын екендігі – оның жеке шаруасы.  

Ең дұрыс және лайықты үйлесім – алдын ала дайындалып қойылмаған халық (өзінің нақты түрінде) және дайындалған президент. Және керісінше: дайын емес билікке, адамдарды алдап жүрген билікке «алдын ала дайындалып қойылған» жұртшылық қажет… 

3. Менің президентке бірнеше бөліктен тұратын сұрағым бар. Оның сайлауалды бағдарламасында әділдікке қол жеткізуге және осы құндылықтың қажеттілігін түсінуге қатысты тезис болды. Сондықтан, егер менде мұндай мүмкіндік пайда болса, мен былай сұрайтын едім: ол біздің ел жалпы алғанда әділетсіз құрылғанын сезінеді ме? Біздің қоғамымыз үлкен мүліктік айырмашылықтар негізінде бөлінгенін түсінеді ме? Үкімет атынан билік әлеуметтік қолдауды жандандыруға бағыттайтын қаражат шексіз емес екенін түсінеді ме? Қазақстандық жерден, біздің ресурстарымызды пайдаланудан және біздің адамдарымыздың еңбектерінен түскен негізгі табыстар бізге тимей, өзге жаққа ағып жатқанын түсінеді ме? Бұл ресурстардың көпшілігі оның әріптестеріне, серіктестеріне немесе тәлімгерлеріне, яғни онымен тікелей жұмыс істейтіндерге тиесілі екенін түсінеді ме? Президент бұл әділетсіздікті жоюға қаншалықты дайын? Нұр-Сұлтан қаржысына гипертрофиялық түрде ақша құю ел үшін, оның өңірлері үшін жойқын болуы мүмкін екенін түсінеді ме? Елді өркениетті даму жолына шығару үшін жағдай жасауға дайын ба? Кейбіреулер «ерекше, ұлттық даму жолы, бастауларға қайта оралу» деп көрсетілетін надандық пен қараңғылықтан бас тартатын ниеті бар ма? 

Міне, Тоқаевтан осыны сұрағым келер еді… 

Жаңа тәсілдер қажет

Марат Шибутов, саясаттанушы:

1.Менің ойымша, жыл сайынғы үндеулерде немесе үлкен баспасөз конференцияларында тоқтап қалуға болмайды. Бұл ескірген тәсіл. Мұндай форматтар өткен ғасырдың ахуалына икемделіп жасалған, ол кезде барлық тұрғындар теледидар көретін және онда тек бірнеше арна болған. Сол кезде халық жоғары билік өкілдерімен тікелей қарым-қатынаста болған жоқ, сондықтан бұл жақсы көрінетін.

Қазір қоғам әртүрлі тасымалдаушылардан келіп түсетін үлкен ақпарат ағымына батып отыр, ал аудитория өте қатты бөлшектелген, өйткені барлығына ортақ арналар, хабарлар, кумирлар жоқ...  Егер кім де кім біреуге кумир болса, басқалар үшін ол ешкім емес. Сондықтан қазіргі жағдайда саяси көшбасшыларға әлдеқайда қиын.

Менің ойымша, қазір халықпен сөйлесе алатын саяси көшбасшының үлгісі ретінде Дональд Трамп бола алады. Оның президенттік кезеңі дұшпандық көзқарастағы баспасөз тарапынан күшті қысымнан басталды, бірақ оған қарамастан, дәл осы адам медиатрендтерді көрсетеді. Яғни, бірінші кезекте саясаткер өз арналарын пайдалану арқылы өзі көбірек сөйлеуі тиіс. Бұл жағдайда ресмилік азырақ болғаны жөн – адамдармен қарапайым қарым-қатынас жасау керек. 

Негізінде президент Тоқаев өзінің «Твиттерімен» және «Инстаграмымен» барлығын дұрыс жасайды, бірақ тағы да келесі нәрселерді қосуға болады:

  1. «Твиттерде» тек қана фактілерді мәлімдеу азырақ болып, жеке пікір көбірек болуы керек. 
  2. Ақорда сайтында әңгімелесудің мағынасын ашу қажет, оның үстіне ол неғұрлым тезірек жасалса, соғұрлым жақсы. Үлгі ретінде «Кремлин.Ру» сайтын алуға болады. 
  3. Президенттің шенеуніктермен кездесуі туралы әрбір баспасөз хабарламасы «нақты тапсырмалар берді» деген тұжырым жасау барлығын жалықтырды. Нақты не тапсырғанын жазсын, әйтпесе жұмыс нәтижелері көрінбейді. Егер ақпарат тек қызмет бабында пайдалану үшін немесе «өте құпия» белгісімен өтсе, онда да көрсету керек. Бұл қызығушылықты арттырады.  
  4. Президенттің барлық сөйлеген сөздерінің мәтіндерін орналастыру керек, тіпті сұрақтарға берген жауаптарын да беруге болады (егер олар, әрине, болса).
  5. Ресми стильді (шетелдіктер, элита өкілдері үшін) және жеңілдетілген стильді (халық үшін) ажырату қажет. Және осыған сәйкес сөз сөйлеуді дайындау керек. Айталық, азаматтарға «ВКонтакте» пабликында жасалғандай, дәйексөз бар бір сурет жеткілікті болуы мүмкін. Тым көп ақпарат қажет емес, көпшілігі оны бәрібір ұмытады. 
  6. Мемлекет басшысының алдын ала дайындалып қойылмаған жұртшылықпен қарым-қатынасы мүмкін бе? Әрине, мүмкін. Тек бұл оған да, көпшілікке де не үшін қажет? Қарапайым азаматтарға негізінен президентпен селфи жасау да жеткілікті. Негізінде, бұл сайлауда белгілі бір рөл атқара алады, бірақ электоралды кезеңнен тыс жерде бұл онша тиімді емес.  Айналада тым көп қызықты нәрселер болып жатыр, сондықтан ол тәсіл жұмыс істемейді. Президент – британдық патшайым емес, Мик Джаггер емес, онымен бірге түскен суретті аукционда сата алмайсың. 

Оның үстіне, жұртшылық алдын ала дайындалып қойылған емес дегенге бәрібір ешкім сенбейді. Сондықтан мұндай қарым-қатынастың мәні жоқ.

Әдетте ұшақтарда немесе Нұр-Сұлтанның сол жағалауында көптеген саяси мемлекеттік қызметкерлерді кездестіруге болады, бірақ, әдетте, оларға ешкім жоламайды. Біздің халқымыз тек әлеуметтік желілерде ғана ашық қарым-қатынасты ұнатады, ал шынайы өмірде ондай емес. 

3. Мен құпияланбаған отандық мұрағаттардан алынған барлық деректерді цифрлап, Қазақстандық ұлттық электрондық кітапхананың сайтында оны жүктеп алу үшін орналастырып қоюды ұсынар едім. Менің ойымша, бұл өте үлкен және қажетті іс, оның үстіне ол соншалықты қымбат нәрсе емес.

Ал, қоятын сұрағым ба? Мен президенттен сұрағым келетін нәрсе көпшілік алдында сұрауға келмейді, ал көпшілік алдында сұрай алатын нәрсе – бұл соншалықты қызықты емес. Сонымен қатар, сұрақ қою мүмкіндігі сол сұрақты қойған адамды қанағаттандыратын жауап алуға болатынын білдірмейді…

Халықпен қарым-қатынас – бұл тамаша PR-құрал

Ержан Сүлейменов, медиаэксперт:

1. Саясаткерлердің халықпен ашық кездесулері нақты саясат имиджін ілгерілету үшін тамаша PR-құрал деп есептеймін. Бірақ елдегі жағдайды түсіну үшін олар қандай да бір маңызды нәрсе бере алмайды. Өмірдің әр түрлі секторларындағы сапалық және сандық көрсеткіштерді терең әлеуметтік зерттеулер мен талдау объективті көрініс бере алатынына және жүйелі өзгерістердің негізіне жататынына сенімдімін. Және тек осы зерттеулердің нәтижелерін жариялағаннан кейін ғана, сондай-ақ мемлекет басшысының қатысуымен жағдайды жақсарту жолдарын ашық талқылағаннан кейін ғана қоғамға жоспарларды орындауға кепілдік беруге болады.

2. Әрине, кез келген адамның кіммен болса да қарым-қатынасы болуы мүмкін. Егер басшыда адам өмірінің нақты бейнесін түсіну мақсаты болса, онда аудитория алдын ала дайындалып қойылмаған болуы керек. Мұндай кездесулер зерттеуге қосымша тексеру механизмі болуы ықтимал.

3. Менің мемлекет басшысына қоятын сұрағым қарапайым: қашан біздің елде мемлекеттік бағдарламалар түсінікті және айқын KPI (тиімділікті анықтайтын коэффициент) механизмі арқылы іске асырылатын болады және қашан мемлекеттік бағдарламаларды нақты нәтижелерге жеткізіп, олардан тәжірибе алуды бастайды?

 

Комментарии