Бейсенбі, 19 қыркүйек 2019 ЖЫЛЫ
3543 30-05-2019, 17:05

Қазақ даласында хандарды кімдер және қалай таңдайтын: аңыздар мен шындық


Әлбетте, электоралды кампанияға байланысты болар, біздің өлкемізде бір кездері толық демократия орнаған болатын және халық ханды өзі таңдайтын деген сөздерді соңғы кезде барған сайын жиі естуге тура келеді. Шын мәнінде, «сайлау құқығы» тек қана ақсүйектер өкілдерінде ғана болды, ал «сайлану құқығы» тіпті «асыл қанды» адамдардың өте тар шеңберінде ғана болатын. Бірақ сонымен қатар, белгілі бір «демократиялық рәсімдер» туралы айтуға болатын сияқты. Ханды кімдер және қалай таңдағаны туралы, кім хан бола алатыныны жөнінде біз университеттердің бірінің тарихшы-профессорымен әңгімелесеміз.

Монархияның дәстүрлері

- Хан билігі қалай туындады?

- Бұл сұраққа жауап бере отырып, алдымен Енисейден Еділге дейінгі Ұлы Далада (VI-VII ғғ.) алғашқы еуразиялық империяны құрған ежелгі көшпелі түріктердің дәуірін еске алу керек. Олар билік қаған руы Ашиннен шыққан билеуші элитаның қолына шоғырланған кезде мұрагерлік монархияның дәстүрлерін қалаған болатын. Ал XIII ғасырда Шыңғысхан мен оның ұрпақтары бүкіл Еуразияның ауқымында құрған жаңа үстемдік (держава) – Ұлы Моңғол ұлысы пайда болды.

Түркі-моңғол құқықтық жүйесінің дәстүрлі «төре» – заң, әдет-ғұрып, құқық нормасы болды. Ол хан билігін, мемлекетті басқаруды білдіретін. 1206 жылы алғаш рет жарияланған «Ұлы Яса» заңдарының жинағы жоғарғы биліктің тиесілігінің тұрақты дәстүрлерін және Қарақорумдағы жалпымонғолдық құрылтайда жоғарғы ханды таңдаудың мызғымас тәртібін бірнеше ғасырға Шыңғысханның «алтын руының» өкілдеріне бекітті. Сайлауға барлық шыңғысшылар, олар қай жерде болса да, қатысуы тиіс еді – бұл жаңа билеушінің заңды екендігін растайтын. Мысалы, 1229 жылы Шыңғысханның екінші ұлы Угедейді моңғол мемлекетінің жоғарғы ханы етіп сайлағанда солай болған. Ал ол 13 жыл өткен соң қайтыс болып, оның мұрагерін сайлауға тура келгенде, Бату-хан өзінің Еуропаға жорығын Адриатикалық теңіз жағалауларында үзіп, өз өкілдерін Моңғолияға осы рәсімге жіберді. Қазақ хандығы ежелгі түркілер мен түрік-моңғол тайпаларының көшпелі мемлекеттілігінің саяси дәстүрлерінің тікелей мұрагері ретінде де жоғары билікті қалыптастыру, сақтау және беру ережелерін қатаң ұстанған болатын. Осылайша төрт жүзжылдықтар бойы, XIX ғасырдың ортасына дейін, Керей мен Жәнібек билеушілерінен бастап, соңғы хан Кенесары Қасымовқа дейін жалғасты. Бұл дәстүрлер отарлық дәуірде де – 1822 жылы патша әкімшілігі хандық институтын Орта жүзде, ал екі жылдан кейін Кіші жүзде жойғанға дейін бұзылмаған.

- Қазақтар үшін хан билігі нені білдіретін?

- Патриархалдық қазақ қоғамында ол дәстүрлі түрде мемлекеттік құрылымның мызғымастығының, ортақ игіліктің, тұрақтылық пен құқықтық тәртіптің кепілі ретінде қарастырылып, оған ерекше қасиетті мағына берілді. Бірақ тақты мұраға алу туралы нақты заңнама болмаған, тіпті Тәуке ханның «Жеті жарғы» заңдар жинағында мұндай тармақ жоқ. ХІХ ғасырға дейін жоғарғы билікті әкесінен үлкен ұлына беру туралы әдеттегі құқық нормалары өз күшінде қалды, сондай-ақ жалпы алғанда, ежелгі түркілер шаманистер болып, ал қазақтар бұрыннан мұсылманға айналғанына қарамастан, ежелгі түркілердің жаңа ханды таққа салтанатты тұрғызу дәстурі сақталып қала берді. Бұл рәсім біздің тарихымыздың танымал зерттеушісі А. И. Левшиннің 1832 жылы шығарылған «Қырғыз-казак, немесе қырғыз-кайсақ, ордалары және дала сипаттамасы» деп аталатын кітабында жақсы сипатталған.

Айтпақшы, хан билігін жойғаннан кейін де оның беделі қазақтар арасында өте жоғары болды. Мысалы, 1916 жылы Торғай уезіндегі тыл жұмыстарына қазақтарды тарту туралы патша жарлығына қарсы халық көтерілісі кезінде далада белгілі қайраткер Әбдіғаппар Жанбосыновты «хан» деп жариялады. Расын айтқанда, ол Шыңғыстың ұрпағы болмағандықтан өзін әмір (арабша «әмірші») деп атайтын. 1930 жылы халықта күштеп ұжымдастыру кезінде кейбір көтерілістердің бастаушыларын да халық ежелгі дәстүрлерге сәйкес «хандар» деп атайтын.

Жоғарғы билікке құқық

- Хан тағына кімдер үміткер бола алатын? Әлеуетті кандидаттар үшін бұл тұрғыда қандай шектеулер болды?

- Моңғолдар жаулап алу дәуірінің басынан, яғни XIII ғасырдан бастап, бұл, сіз айтқандай, таққа тек қана Шыңғысханның үлкен ұлы Жошы ханның желісі бойынша тікелей ұрпақтары сайланған болатын. Олардың жоғары билікке корпоративтік меншіктік дәстүрі қазақ қоғамында ғасырлар бойы сақталған. Сонымен қатар хан ұрпағы қаншалықты «ақ сүйекті» болса да, егер ол ақылымен және басқа да қасиеттермен ерекшеленбейтін болса, оны жақтаушылардың едәуір саны болмаса – ол қоғамдық қолдауға үміттене алмайтын. Басқаша айтқанда, «таза қанына» қоса оның харизмасы, жалпы халықтық көсемнің сапаттамасы болуы керек еді.

Қазақ хандары қағазға жазылмаған дәстүр бойынша, тек екінші қазақ ханы  – Жаныбектің ұрпақтары оның ұлдарының бірі Жадықтың желісі бойынша сайланатын. XVI-XVIII ғасырларда, біртұтас қазақ мемлекеті кезінде осылайша болды. Бірақ жоңғарлармен жүз жылдық соғыс таққа мұрагерлікке өз түзетулерін енгізді. Соңғы ортақ қазақ ханы Тәуке өлгеннен кейін (1680-1715 жж.) Қазақстан үш жүзге (Үлкен, Орта және Кіші) ыдырай бастады. Ол жөнінде алғашқы деректер 1616 жылы пайда болды, ал Тәуке ханның кезінде жүздерді оның атынан өзі тағайындаған билер басқарды. Бірақ жоңғарлармен соғыс шешен-билерді емес, әскери көсемдерді, тәжірибелі және батыл жауынгерлерді талап етті.

1711 жылы Арал маңындағы Қарақұмдағы халық съезінде Орта жүзден шыққан белгілі батыр Шақшақ-Жаныбектің ұсынысы бойынша алғаш рет Кіші жүздің ханы етіп кіші хан әулетінің сұлтаны Әбілхайырды сайлады. Яғни жоңғарлармен соғысудың экстремалды жағдайларында осы аймақтағы қазақтар дәстүрлі (генеалогиялық) қағидатты саналы түрде бұзуға барды.

Жастығына қарамастан, Әбілхайыр үлкен әскери тәжірибеге ие болды. Отан үшін қайғылы кезеңде, яғни Ұлы апат жылдарында, Ордабасыдағы жалпы халықтық съезде оны қазақ армиясының жоғарғы бас қолбасшысы етіп сайлады, ол Ұлытау тауларында және Анракай маңында жоңғарларға екі рет жойқын соққы жасады. Оған қарамастан, жалпы қазақ ханы болып Әбілхайыр емес, әлсіз және әрекетке қабілетсіз (бірақ үлкен хан әулетіне тиесілі) Әбілмәмбет сайланды. Шынын айтсақ, оны кейін Қазақ хандығы бүкіл Орталық Азияда ең тамаша кезеңін бастан кешкен аса көрнекті қолбасшы және мемлекеттік қайраткер Абылай алмастырды.

- Сайлау рәсімі қалай өтетін?

- Жаңа ханды сайлау үдерісі бірнеше кезеңнен өтетін. Алдымен оның кандидатурасын патшалық сұлтандар – Шыңғыс руының өкілдері – өз ортасында келісіп таңдайтын. Әдетте, олар ру ішіндегі ең бастысының пайдасына (қайтыс болған ханның інісінің немесе үлкен ұлының пайдасына) таңдау жасайтын. Яғни, шыңғысшылар билеушінің функцияларын орындауға өз қатарындағы біреуін жіберетін, оған инвеститура беріп және одан ант қабылдайтын. Сонымен қатар рулар мен тайпалардың басшылары осы мәселені талқылау үшін өздерінің жеке кеңестерін өткізіп, кімге хан ставкасына қатысуды тапсыруды шешетін. Содан кейін жаңа хан кандидатурасын талқылау үшін құрылтай шақырылатын. Оған ірі рулық-тайпалық асыл тұқымдар шақырылатын: билер, батырлар, тархандар, старшиналар, өзге басшылар, дін өкілдері. Олар өз пікірлерін айтып, үміткердің күшті және әлсіз жақтарын талқылап, оның ақылына, қабілеттеріне, әскери шеберлігіне, т. б. жеке қасиеттеріне баға беретін.

Сенім мен сенімсіздік вотумы

- Басқаша айтқанда, талқылауға тек элита қатысатын ба?

- Иә, бірақ оған қарамастан, ханның сайлануы демократиялық болып, пікірталас арқылы өтетін. Бұл ретте шыңғысшылардың жоғарғы билікке монополиялық құқығы қасиетті түрде сақталған. «Ақ сүйек» (сұлтандар мен қожалар) және «қара сүйек» (билер мен батырлар) өкілдері ортақ пікірге келген соң, жаңа ханның аты жиналған халыққа жария етілетін. Жиынға келген қатардағы көшпенділердің міндетті түрде қару-жарақтары болуы керек болатын. Осылайша, интронизация рәсіміне тек ересек ерлер ғана қатысатын.

Жаңа ханның атын көпшілікке жариялағаннан кейін бірнеше сұлтандар, ру басшылары мен билер оны ақ киіздікке отырғызып, әр жаққа үш рет аспанға көтеріп, бүкіл қоғамға таныстыратын. Ал содан кейін халық жаңа билеушіге қарай ұмтыла жөнелетін, оны мақұлдап, құттықтап, бастарының үстіне көтеретін. Рәсімнің дәстүрлі шараларының соңында сол жерде жиналғандар өзінің сайлауға қатысуын дәлелдеу үшін билеуші отырған ақ киізді, тіпті оның сыртқы киімін де жыртып бөліп алатын. Сайланған хан көне дәстүрлерді ұстана отырып, көрсетілген сенім үшін алғыс ретінде өз қаражаты есебінен үлкен той жасайтын. Той бірнеше күнге созылатын, сыйлықтар, лауазымдар тарататылатын және түрлі жарыстар (бәйге, садақтан ату, күрес және т.б.) өткізілетін.

Хан билігінің символы тулар болатын: алғашқы қазақ хандарында Шыңғыс қағандығында сияқты, түрлі-түсті және әртүрлі бейнелерімен тоғыз туы болатын.

- Сайлау қай жерде өтетін?

- Бұл далада қалыптасқан жағдайға байланысты болатын. Егер соғыс жүріп жатса, онда ханды қарулы халық жиналатын жерде, мысалы, Ұлытау немесе Ордабасы тауларында сайлаған. Бейбіт жағдайда сайлау, әдетте, астаналарда – Созақта, Сарайшықта, Сығанақта немесе Түркістандағы Қожа Ахмет Яссауи кесенесінің маңайында өтетін. Ресей бодандығын қабылдағаннан кейін рәсім шекара билігінің қатысуымен Орынборға жақын жерде өтетін. Ол рәсім үш күнге созылатын: хан тізерлеп отырып Ресейге адалдығына салтанатты ант беріп, Ал-Құранды сүйіп, алқабиге өз мөрін қоятын. Содан кейін қарудан 21 атыс жасалып, барабан дауысымен музыка шырқалатын. Ханға тон мен парчадан тігілген бас киім кигізіп, алтын қылыш пен императорлық Грамотаны тапсыратын, барлық қатысушыларға сыйлықтар таратылатын. Той кезінде император мен жаңа ханның денсаулығы үшін шарап ішіліп, түстен кейін бал өткізілетін. Бұл шаралар қазақ ақсүйектерінің егеменді билігін әлсіретуге және олардың патша әкімшілігіне тәуелділігін нығайтуға бағытталған. Бұл жерде патша қытай саясатының: «варварлардың көмегімен варварларды басқару», «варварлардың көмегімен варварларға шабуыл жасау» және «варварлардың көмегімен варварларды тежеу» деген принциптерін ұстанды.

Хан билігі жойылғаннан кейін хандар мен сұлтандардың ұрпақтары Орынбор және Сібір шекара әкімшіліктерінің қарапайым шенеуніктеріне айналды. Бір қызығы, патша биліктері ежелгі қазақ дәстүріне қарсы таққа тікелей (әкесінен үлкен ұлына немесе үлкен немересіне) таңдаудың орнына шығу тегіне қарамастан, лайықты үміткерлерді таңдау талабын қойды. Екінші жағынан, мұрагер туралы саяси өсиет дәстүрі болды. Мысалы, Бөкей ордасының бірінші билеушісі Сұлтан Бөкей Нұралиев (Әбілхайыр ханның немересі) өзінің тағын үлкен ұлы Жәңгірге өсиет етіп, шекара биліктері оны орындаған.

- Қазақ тарихында қандай да бір ханға «сенімсіздік вотумын» шығару жағдайлары болды ма?

- Мұндай фактілер жиі орын алатын. Ең танымал жағдай 1480-1511 жылдары билеген Бурундуктың атымен байланысты. Ол бірінші қазақ ханы Керейдің ұлы болғанымен, дарындармен де ерекшеленбеді, беделге де ие болмады. Нәтижесінде, одан барлығы бас тартқандықтан, ол өз еркімен хан өкілеттілігін тоқтатып, Самарқандқа өз қызына кетуге мәжбүр болды. Ол өз ғұмырын сол жерде аяқтады. Ал хан етіп әскерде де, халықта да құрметтелген Қасымды (Жәнібектің ұлын) сайлады. Замандастар оны аты аңызға айналған Жошы ханмен салыстыратын.

Отарлық қысым күшейтілгеннен кейін үкімет тағайындаған хандар шекара әкімшілігінің қолдарында марионетка болып, қарапайым адамдардың мұқтаждықтары туралы ұмытқан кезде, қазақтар көтерілістерге шығып патшалыққа да, өз билеушілеріне де қарсы күрескен. Кіші жүздің батыры Сырым Датов патшалық әкімшіліктен пайдасыз хан билігін жоюды талап еткен, ал оның жақтастары Есім ханның ауылына шабуыл жасап, оны өлтіріп тастады (бұрын далада ешқашан болмаған оқиға). 1836-1838 жылдардағы халық көтерілісі кезінде сол Кіші жүзде ақын Махамбет Өтемісов Бөкей Ордасының ханы Жәңгірді айыптап, оған халық атынан «сенімсіздік вотумын» шығарған.

Немесе мінеки тағы бір мысал. 1817-1819 жылдары Кіші жүздің және Орта жүздің бір бөлігінің атақты өкілдері шекара билігіне жүгініп, жағымсыз Ширғазы Айшуақов ханды ығыстырып, орнына халық сүйіктісі Арынғазы сұлтанды тағайындау туралы өтініш білдірген. Алайда соңғысын Санкт-Петербургке шақырып, сол жерде ұстап қалды, ал Ширгазы өз өліміне дейін билікте болды. Бірақ халықтың жадында ол емес, Арынғазы қалды…

Комментарии