Жексенбі, 21 шiлде 2019 ЖЫЛЫ
915 8-05-2019, 14:09

Жеңіс күні – араздық тұдыратын мереке...


Кезінде біртұтас болған елдің құлдырауынан кейін көптеген бұрынғы мемлекеттік мерекелер ұмытыла бастады. Бірақ олардың бірі - Жеңіс күні - әлі де біздің өмірімізде орын алуда. Шынын айтқанда, кейде оны қайта қарауға бағытталған ұмтылыстар да кездесіп тұрады. Дәл осы негізде жыл сайын, кезекті Жеңіс күні қарсаңында, қазақстандық Интернет сегментінде қызу жанжалдар басталады.

Мұндай құбылыстың табиғатын түсіну үшін біз белгілі отандастарымыздан осы мәселе бойынша туындаған сұрақтарға жауап берулерін өтіндік:

  1. Сіздің көзқарасыңыз бойынша, Ұлы Отан соғысындағы Жеңіс күні қоғамдық пікірдің тітіркендірушісіне айналып, шын мәнінде қазақстандықтардың екі лагерьге бөлінуіне себеп болып отырған біртүрлі феноменді немен түсіндіруге болады?
  2. Қалыптасқан жағдайды өзгерту үшін не істеу қажет? Осы екі лагерь де өз пікірлерін сақтай отырып, мамыр айының басында жыл сайын өзара тіл тигізетін ұрыс-керісті тоқтатып, әркім осы күнді өзінің қалауынша атап өтетіндей етіп (немесе мүлдем атап өтпейтіндей етіп) қалай істеуге болады?
  3. Жеңіс Күнін атап өтудің заманауи форматын, атап айтқанда, «Мәңгілік полк» маршын және Георгий ленталарын қалай бағалайсыз?
  4. 9 Мамыр күні сіз үшін не болып табылады?
  5. Өте алыс емес болашаққа көз жүгіртуіңізді ұсынамыз: сіздің ойыңызша, сол соғыс аяқталғанының 100 жылдығы Қазақстанда қалай атап өтілетін болады?

Соғыс туралы естелік Қазақстанға да, қазақтарға да тиесілі...

Лайла Ахметова, тарих ғылымдарының докторы, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ профессоры:

Жеңіс күні қоғамдық пікірді тітіркендіргіш болғаны жөніндегі тезиспен келісемін. Мұндай жағдайдың себептері көп.

Біріншісі – уақыт. Соғыс аяқталған сәттен бастап бірнеше ұрпақ ауысты. Мен жас болған кезде, Октябрь төңкерісі мен азаматтық соғыс бізге өте алыс оқиғалар сияқты болып көріннетін, біз олар туралы Ұлы Отан соғысына қарағанда әлдеқайда аз білетінбіз. Неліктен дейсіз бе? Өйткені біздің әкелеріміз – оның тікелей қатысушылары – біздің жанымызда болған, сондай-ақ біз үшін олар көрнекі үлгі болып табылатын. Бірақ жылдар өткен сайын соғыс бізден алыстап барады, және қазіргі жастар ол туралы өте аз біледі, егер жалпы білетін болса.

Екіншісі – түбегейлі өзгерген демографиялық жағдай. Дәлірек айтқанда, шет елдерден (мысалы, гитлерлік Германияға қарсы соғыстағы КСРО одақтасы болмаған Түркиядан) келген азаматтарымыздың саны артып келеді. Осы елден шығушылар Отан соғысы жөніндегі оқиғаларға қызығушылық танытпайтын көзқарастарына тап болдым. Мен оларға: сіздер Қазақстанға өмір сүруге келген болсаңыздар, оның тарихын толығымен қабылдауға тиіссіздер, деп түсіндірдім.

Үшінші. Жеңіс күнін мерекелеудің көптеген қарсыластары – өздерінің туыстары соғысқа қатыспаған адамдар. Бұрын Қазақстанның әрбір алтыншы тұрғыны соғысқа қатысқан, сондықтан ол біздің республикамызда әрбір отбасына әсер етті деп есептелетін. Қазір бұл олай емес екендігі анықталып отыр. Ал соғысқа ешқандай қатысы жоқ адамдар үшін бұл тақырып жанына жақын тақырыпқа айналған жоқ. Бір нәрсені тек өзімізге қаншалықты жақын екенін ескере отырып бағалау біздің ұлттық дәстүрімізде бар. Жеңіс Күнін мерекелеу бойынша кейбір тітіркену осындай жақындық болмағанына қатысты орын алуы мүмкін.

Тағы бір субъективті фактор бар. Соғыс ардагерлері қартайып, әлсіз болды, сондықтан олар Жеңістің құндылығына күмән келтіргендерге тойтарыс бере алмайды. Отыз-қырық жыл бұрын біреу олардың жауынгерлік ерліктері туралы теріс пікір білдіретінін елестетуге болар ма еді? Сол кезде осындай нәрсе үшін соққыға салатын еді. Бүгінде, өкінішке орай, жағдай өзгерді. Ардагерлер тойтарыс бере алмайды, ал басқалары тек үндемей ғана қояды. Мұнда қоғамның өз кінәсінің де үлесі бар. Неліктен жастар соғыс туралы соншалықты аз біледі? Өйткені оларды ешкім тиісті рухта тәрбиелемейді.

Бұдан басқа, біздің солтүстік көршімізге деген кеңес дәуірінің эксцесстері үшін тарихи реніш бар. Жиі қандай да бір теріс сипатты оқиғалар шын мәнінде дәуірдің контекстінен жұлынып алып, содан кейін олардың белсенді түрде күшейтуі басталады. Осыдан бұл біздің соғыс емес деген сөздер пайда болады.

Тағы бір себеп – жалпы қоғамның мәдени және білім деңгейінің төмендеуінің салдарынан болған терең надандық. Бұл процесс КСРО-ның құлдырауынан кейін басталып, әлі күнге дейін аяқталмаған көрінеді. Біз тексерілмеген ақпараттың үлкен ағындары келіп түсетін дәуірде өмір сүріп жатырмыз, сондықтан адамдар, әсіресе жастар, оны тез сіңіріп, дұрыс емес қорытынды жасайды.

Сондықтан біздің қоғамымыз соғыстың тарихы мен қорытындыларын қабылдау мен бағалау тұрғысынан біргелкі емес, сондықтан барлығына ортақ, теңдестірілген шешім таба алмай отыр.

2. Жағдайды өзгерту үшін білім және мәдениет мәселелеріне көбірек көңіл бөлу қажет. Халық ағартуға мұқтаж болып отыр. Бізде қазір барлығының жоғары білім туралы дипломдары бар екені құпия емес, бірақ олар шын мәнінде қалай алынғанын да біз жақсы түсінеміз.

Біз қоғамды батыс лекалалары бойынша қайта құра бастадық, бұған дейін бізде болған жақсы нәрселердің барлығын жоққа шығаруға кірістік. Нәтижесінде, бұрынғы дәуірдің жетістіктерінен бас тарта отырып, біз олардың орнына жаңа және прогрессивті ештеңе жасай алмадық. «Кеңестік» деген сөз тіпті мүлдем жағымсыз болып кетті. Мен кеңес тәжірибесінен оң мысалдар келтіргенде, адамдар өздерін өте нашар сезіне бастаған жағдайларға жеке өзім бірнеше рет тап болдым. Бірақ неліктен біз бүкіл оң тәжірибені теріске шығарып, тек негативке назар аударамыз?

Бір-бірімізді қорламай, диалог жүргізуді үйрену керек, оппоненттерді түсінуге тырысып, тарихи жадыны күлкіге айналдырмай, оны сақтауға ұмтылу керек. Даулы және ажыратушы сәттерді шешуге өркениетті көзқарас қажет.

3. Жақында мен «Мәңгілік полк» маршының заңнамалық бекітілген форматының жоқ екендігін біліп, таң қалдым. Бүкіл Орталық Азия бойынша ол тек Қырғызстанда жасалған. Бізде марш өткізумен тек қана қоғамдық бірлестіктер айналысады. Соңғы жылдары басқарма қызметін өз қолына «ауғандық»-ардагерлер ұйымы алды, олар ресми органдардан алдын ала санкциялар алып отыр. Билік осы шерулерді өткізуге түсінушілік танытып, рұқсат береді.

Менің көзқарасым бойынша, «Мәңгілік полктың» маршы өзінің мәні бойынша ғажайып іс-шара. Адамдар оған шын жүректен қатысады, оларды ешкім міндеттейді. Ресми бұқаралық іс-шаралардан ерекшелігі –  мүнда ешқандай жүйесіздік жоқ. Осыған байланысты менің ойымша, билік бұл шеруді заңнамалық деңгейде бекітпегені жақсы болар?

Ал енді Георгий ленталары жөнінде айтатын болсақ. Бұл жерде ресейлік билік белгілі бір қате жібергенін болжай аламын. Екінші жағынан, жағдайды көбінесе журналистер «қыздырды». Бұл лентаның дизайны «Германияны жеңгені үшін» медалінен көшірілген. Менің әкем де онымен марапатталған болатын, ол үйде сақталып тұр. Мен екеуін арнайы түрде салыстырдым. Бірақ оның біреудің бастамасымен Әулие Георгийдің бейнесіне сілтеме жасай отырып, Георгий лентасы деп атай бастады. Бұл ретте Ресейде тұратын көптеген мұсылмандарды ешкім есепке алмаған. Соның нәтижесінде бас тарту толқыны пайда болды.

Формальды логика тұрғысынан, лентаны гвардиялық деп атау дұрыс. Оның үстіне дизайн бойынша ол жоғарыда аталған «Германияны жеңгені үшін» медалімен бір-біріне сәйкес келеді. Ал әр түрлі атаулар, керек десеңіз, идеологиялық сипаты бар қателік. Әрине, ол қабылдамаудың себебі болып қалғаны өкінішті. Бұл мысал мұндай нәзік мәселелерде өте сақ болу және барлығын алдын-ала есептеу керек екенін көрсетеді.

4. Менің әкем – Ұлы Отан соғысының қатысушысы және мүгедегі, аға сержант болған. Менің туыстарымның ішіндегі барлық ер адамдар (әкем жағынан да, анам жағынан да) соғысты. Біреулері қаза тапты, біреулері  хабар-ошарсыз жоғалып кетті, біреулер мүгедек болды. Сондықтан да, менің барлық тәрбием соғыс ардагерлеріне және майданнан оралмағандарды еске алуға деген құрмет белгісімен өткендігі түсінікті. Мен үшін ең көрнекі мысал болған – менің әкем.

Сонымен қатар, мен мектеп қабырғасынан бастап іздеу жұмыстарымен белсенді айналыстым. Панфилов дивизиясының медсанбаты орналасқан, содан кейін әскери госпиталь орналасқан №36 менің туған мектебім маған үлкен әсер етті. Университетте оқыған жылдар да өз әсерін тигізді, оның үстіне біздің педагогтар арасында да майдангерлер болды.

Барлық осы факторлар менің жеке соғыс қабылдауымды және онымен байланысты барлық нәрселерді қалыптастырды. Ұлы Отан соғысы туралы естелік – мен үшін қасиетті, дәстүрлі және өте жақын. Бұл соғыс Қазақстанға да, қазақтарға да тиесілі...

5. Жеңіс мерекесі жүз жылдан кейін де тойланады деп ойлаймын. Өзіміздің тарихымызға деген саналы, мәдени және құрметпен қарау орнайтынына сенімдімін. Және міндетті түрде оның осындай сәттері мақтанышпен сезінетін болады.

Біз, қазақтар, бұған дейін екі ғасыр бойы ел болып, қолымызға қару алып соғысқан емеспіз. Алайда, біз, номадтар,соның өзінде өзіміздің әскери қасиеттерімізді: күшімізді, рухты, батылдықты, борыштылыққа шексіз берілетіндікті жоғалтпадық. Ең қайғылы сәтте біз Отанымызды қорғау біздің қанымызда екенін әлемге және өзімізге дәлелдедік. Мінеки, жас ұрпақты осындай нәрселер арқылы, осындай сәттер арқылы тәрбиелеу қажет.

Назар аударыңыздаршы: Ұлы Отан соғысы тарихында біз көптеген позициялар бойынша бірінші рөлдерде тұрмыз. Соғыс кезінде қанша қазақстандықтар қаза тапты! Бізде қаншама Кеңес Одағының Батырлары бар, қаншама ордендермен және медальдармен марапатталғандар бар, қаншама шексіз ерлік жасаған жауынгерлер бар! Ал қаншама қазақстандық дивизия өзін өшпес даңққа қол жеткізіп, ерекше құрметке бөленді! Бұл ешқашан ұмытылмайды және ешқашан да ұмытылмауы тиіс.

Сондықтан Жеңістің жүз жылдығын біз, қазақстандықтар, кең және толық құқықты атап өтетінімізге сенімдімін…

Ұлы Жеңіс мерекесікетіп бара жатқан нәрсе, бірақ ол әлі де тірі…

Жанибек Сүлеев, веб-баспагер:

Себептер көп және олардың барлығы объективті. Бірақ олардың арасында бастылары, негіз қалаушылары бар. Есіңізде сақталса, антигитлерлік коалиция болған. Осылайша, фашистік Германия мен милитаристік Жапонияның капитуляция туралы актілерге қол қойылғаннан соң бірнеше айдан кейін, коалицияның ішінде осылайша аталатын «суық соғыс» басталып кетті, кейіннен осы соғыста біреулер біреулерді жеңген болатын. Бір кездері ортақ болған Жеңіс бөліп алатын затқа айналды. Бүкіл батыс әлемі бүгінде Екінші дүниежүзілік соғысты Штаттар аяқтады деп сөзсіз санайды. Ал КСРО және Еуропа ол жерде мүлдем болған жоқ сияқты.

«Суық соғыста» Штаттар жеңіп шыққандықтан, бұл одан басқа да көптеген нәрселерді қайта қарауға «құқық» берді. Нәтижесінде социализм дәуірі бізде сөзсіз қара бояумен боялады. «Кеңес елі» әлемдік тарихты бағалауда жасаған сияқты, мұнда да сәйкессіздіктер орын алуда. Ал «сол соғысты мәдениетті және өркениетті Германия жеңіп алса жақсы болар еді» деген сөздер немесе «қазақтар сол соғыста не істеді?!» – деген сөздер тіпті идеологияға айналып кетті.

Біздің билік те, постимперская деп айталық, бірақ кей жерлерде қауіпті дәрежеде компрадорлық (бұны аз ғана адам түсінеді, дәлірек айтқанда артикуляциялайды) осындай үрдістерге жол береді деп тура айтайық. Бұл, атап айтқанда, бір жаққа қарай ауытқу. Сіз қай айлаққа бара жатқаныңызға қарамастан, осындай ауытқу әрқашан белгілі салдарларға ұшыратады.

Менің ойымша, біздің билік 9 Мамырды тып-тыныш қана жауып тастауға дайын. Ешқандай маңызды идеологиялық себептерге байланысты емес, өте қарапайым пайымдаулар бойынша ғана. Қайдағы бір ардагерлермен, гүлшоқтармен саябақтарға сүйретіліп барудың олар үшін қандай мағынасы бар? Біздің билік үшін массалардың кез-келген жиналуы (оның үстіне ол осы массалардың өздерінен шыққан болса) артықша машақат пен қосымша мәселе екені түсініксіз бе? Бұл шенеуніктер мәңгілікке жауып тастай алмайтын соңғы нәрсе. Айталық, 9 Мамырды мерекелеуге арнайы, саяси идеологиялық акцентацияланған толық тыйым салу туралы жарлық немесе заң шықса, халық оны тып-тыныш қабылдамайды деп ойлаймын. Алайда ресми деңгейде бұл күн бұрыннан бері атап өтілмейтін болған.

Жеңіс мерекесі – адамзат тарихындағы ең ерекше мереке болып табылатын, дүниежүзілік тарих тұрғысынан қарағанда, тез арада, тіпті метеор тәрізді бір жалт етіп жоқ болған, бірақ өзінен кейін үлкен инверсиялық із қалдырған Империяның, Кеңестік Империяның мұрасы. Бұл мерекені соғыс аяқталғаннан соң жиырма жыл өткеннен кейін ғана ойлап тапқанын естерінде сақтап қалған адамдар көп емес. Міне біздер, 54-55 жасқа келген адамдар, Жеңіс Күнін тойлау тарихының құрдастары болып табыламыз. Шын мәнінде, бұл біздің КСРО-дан мұраға қалған қасиетті-идеологиялық сипаттағы соңғы салтанатты актісі. Сол кезде жаңа тарихи қоғам – кеңес халқы құрылуға тырысқан болатын, бірақ құрыла алмады.

2. Ұлы Отан соғысының соңғы ардагерлері мен тыл еңбеккерлері, сүйкімді «кеңес елін» сағынып жүрген адамдар, демек, оның мерекелерінің бірін (7 қараша күнінің инерциясы отыз жыл ішінде мүлдем кетіп қалды) 9 мамыр күнін әлі бағалайтын адамдар бар, бірақ олардың барлығы кетіп бара жатыр. Бірақ ол адамдар әлі тірі. Сондықтан желілік және өзге де нысандардағы ұрыс-керістер әлі ұзақ уақыт болады. Мен осындай пікірталастарға теріс қарамаймын. Бізде қандай да бір үлкен және нақты пікірталастар тұрғысынан өлсіреген қоғам бар. Ішкі саяси мәселелер бойынша «жақтап»  немесе «қарсы» пікір алмасудың орнына 9 мамырда пікірталас өткізуге болады. Өйткені, онда бір біріктіру элементі бар, сондықтан адамдар осындай сезім алу үшін сол пікірталастарға қатысады. Қазақстанда әзірге 9 мамырда жинақты шоқпарлармен айдамайды, ал қарсы тұратындар осы мерекеге қатысушыларға келіп, бетпе-бет пікір білдіруге батпайды.

Виртуалды дау-дамайларға келетін болсақ, мен де оларға қуана қатысамын. Қазір мен өз дәлелдерімді келтіремін. Мысалы, жарайды, 9 мамыр, бірақ неліктен біздегі жастарда екінші әлемдік соғыс деген не, ол Қазақстан тарихы үшін нақты нені көрсетті, қазақтардың сол соғысқа қатысуы сияқты феномені нені білдіреді деген тақырыптар бойынша толық түсінбеушілік қалыптасқан? Таразының бір жағында бір де бір шайқасты жеңбеген Мұстафа Шоқай (кең мағынадағы шайқас, ол демиург емес). Ал 9 мамыр аясында оның көзге түскенінің себебі – ол әскери даңққа ие болмаған Түркістан легионы үшін Орталық Азиядан әскери тұтқындарды шоғырландыру лагерлерінде өлім алдында жатқандарды жинағандығымен белгілі. Және ол әскери тұтқындардың лагерінен БАРЛЫҒЫН алып кеткен жоқ. Демек, БАРЛЫҒЫ емес, тек азғанасы ғана Германияға қызмет етуге барды.

Ал таразының екінші жағында қазақтар, әскери ұшқыштар (қазақ-ұшқыштар!), генерал-комдив Сабыр Рахимов, мерген Әлия Молдағұлова (туыстары қуғын-сүргінге ұшыраған), пулеметші Мәншүк Мәметова, бүйірінде шашкасы бар (уставқа толық сәйкессіздік!) жаяу әскер батальонының командирі Бауыржан Момышұлы.

Ал енді олардың қайсысы Ұлт үшін және Ұлттың өсіп келе жатқан ұрпақтары үшін аса лайықты идеал болып табылады?

3. Мен бұл туралы теріс баға бермеймін. Дегенмен, мұның бәрі Мәскеуден келіп жатқанын түсінемін, өйткені ол жердегі политехнологтар ойлап тапқан. Бізде әдеттегідей олардың істегенін қайталайды. Мәскеу әлі де бізге Батыстан да кем емес әсер етеді. Өйткені, Ресейде соғыс туралы пікірталастарға және басқа да көптеген факторларға қарамастан (Ресей жастары Екінші дүниежүзілік туралы тарихи білім тұрғысынан біздің жастардан асып тұрғаны шамалы) Ұлы Жеңіс естелігін сақтап қалу мәселесін бақылауда ұстауға ұмтылып, осы бағытта олар креативті болуға тырысады. Менің ойымша, бұл тұрғыда олар қандай да бір нәтижеге қол жеткізуде. Ресейге бұл практикалық қасиетке байланысты қажет болып отыр.Мен үшін бұл есте қалатын күн. Менің бір атам «Мемориал» тізімдеріне қарағанда, Ташкентте атылды. Екінші атам соғыстып, жараланды. «Қызыл Жұлдыз» орденінің кавалері. Алпысыншы жылдардың соңынан тоқсаныншы жылдардың басына дейін 9 Мамырда, дәстүр бойынша, біз Қаскелең ауданы, «Первомай» совхозына осы атамызға қонаққа баратынбыз. Атам бұрыннан жоқ болғанмен, бірақ ол туралы естелік сол отырыстар жөніндегі естелік арқылы сақталады.

Жақында мен туған ағамның майданда қаза болуының мән-жайын білдім, оның құрме

4. тіне мені Жәнібек деп атаған. Ол Смоленсктің қасындағы бір ауылда қаза тапқан. Ол жаумен тең есепке қол жеткізген. Ол жараланып, медсанбатта қайтыс болды, бірақ оның алдында жаңа ғана майданға келген жас жігіт болғанына қарамастан, неміс снайперін атып тастады. Сол шайқаста ол өзінің бөлімшесі үшін қажетті позицияны алуды қамтамасыз етті.

Енді менің бірнеше борышым бар – екінші атам үшін Ташкентке бару, содан соң ұлыммен Ресейге барып, Смоленск губерниясына Алматы жерінің топырағын апарып, ал Смоленск жерінің топырағын осында алып келуім керек. Сондай-ақ, бұл туралы деректі фильм түсіруді жоспарлап отырмыз.

5. Жақында мен Санкт-Петербургте Батыр қала Ленинградтың қоршаудан толық босатылуының 75 жылдығына арналған мерекеде болдым. Бұған дейін бір жыл бұрын Брянск қаласында болдым – онда партизан соғысын еске алды. Осы қалаларда және майдан жеткен Ресейдің еуропалық бөлігінің жартысында сол соғыстың белгілері бар, және олар әлі күнге дейін сақталған. Естелік те сақталып отыр.

Егер көкжиектен алыс жаққа, жүз жыл алға қарай қарайтын болсақ, онда адамзат сол кезге дейін кем дегенде тағы бір рет біздің планетамызда және ғарыш орбиталарында шайқасады деп ойлаймын. Қазіргі жағдайға қарасақ, оны болдырмау мүмкін емес сияқты, өкінішке орай…

Қазақтар болашақ соғыстарда да өздерін таныта алады деп үміттенемін, ал біздің ұрпақтарымыз кімнің жағында болса, солар жеңеді деп үміттенемін!

 

Комментарии