Жексенбі, 17 қараша 2019 ЖЫЛЫ
1034 19-04-2019, 16:26

Қазақстанда ұлттық саясат бар ма және оны қалай іске асыру қажет?

Қазақстанда ұлттық саясат жоқ деп айтуға болмайды, өйткені 120-дан астам этнос өкілдері тұратын мемлекетте оның болмауы мүмкін емес. Мәселе басқада: оның қазіргі заман шындығына сәйкес келмеуінде, ұлттық негіздегі қақтығыстарды алдын алып оларды шешуге абсолюттік қабілетсіздігінде, сондай-ақ тұтастай алғанда этносаралық қатынастарды дұрыс реттей алмауында. Демек, ұлттық саясат трансформацияға мұқтаж болып отыр. Ал бірақ оны неден бастау қажет және қай бағытта қозғалу керек? Бұны біз сарапшылармен бірге анықтауға тырыстық.

 

Арман Шораев, қоғам қайраткері:

«Екі әлемді біріктіру жолдарын іздестіру керек»

- Біздің елімізде ұлттық саясат әлі де ескі жолдармен, яғни қираған Кеңес Одағының үлгілері бойынша жүргізіліп отыр. Қазақстан халқы Ассамблеясын құрды, ән салу, би билеу, ұлттық киімдер деп жүріп, шын мәнінде күрделі болып табылатын проблемаларға ешқандай назар аудармады. Қарағандыда осы қыста орын алған қайғылы оқиғаларды еске түсіріңіздерші. Жергілікті тұрғындар арасындағы қақтығысқа әкімдер, құқық қорғау органдары араласты, бірақ Ассамблея және «халықтар достығы» ол жерде тіпті атауымен де болған емес. Өйткені, бұл ұйым бастапқыда өлі туылған, сондықтан осындай мәселелерді шешуге ол мүлдем қабілетті емес.

Мен жалпы өзім этностар арасындағы қарым-қатынасты реттейтін арнайы органда қажеттілік жоқ деп есептеймін. Мысалы, АҚШ пен Канадада әлемнің әр түрлі халықтарының өкілдері тұрады, бірақ ұлттық негіздегі проблемалар (сол елдерде профильді құрылымдардың болмауына қарамастан) оларда іс жүзінде жоқ.

Этникааралық қатынастардың негізгі қағидаты біздің Конституциямызда қаланған – Қазақстанның барлық азаматтары көз түріне және тері түсіне қарамастан тең құқықтар мен міндеттерге ие. Бірақ бұл жеткіліксіз. Бізге барлық ұлт өкілдерін біріктіретін және оларды шын мәнінде біртұтас халық етіп жасайтын өзек керек. Бұл өзек – титулды ұлттың мәдениетіне, салт-дәстүрлеріне және тіліне бейілділік бола алатынына мен терең сенімдімін. Осында ерекше ештеңе де жоқ, бұл әбден қалыпты әлемдік тәжірибе. Бірақ біз оған барынша қарсыласып, ал ешкімге түсініксіз, болашағы күмәнді үш тілділіктің саясатын алға жылжытуды жөн көреміз.

Егер менің еркімде болса, біздің азаматтарымыз мемлекеттік тілді үйренуге мүдделі болуы үшін мен мемлекетке байланысты барлық жағдайды жасар едім. Балалар, әсіресе, қазақ емес отбасыларынан, тиісті тілдік атмосферада өсіп, тәрбиеленуі үшін тегін қазақ тілді балабақшаларын ашар едім.

Қазақ тілінде білім алғысы келетін титулды емес ұлт өкілдеріне жеңілдетілген білім беру гранттарының 10-15 процентін бөлер едім. Мемлекеттік тілді жетік білетін қызметшілер үшін барлық мемлекеттік органдарда квота беретін едім. Қазақ тілін тек жақсы меңгеріп қана қоймай, оны белсенді насихаттайтын Ольга Спирина мен Владислав Тен сияқты энтузиастарға қаржылай қолдау көрсетер едім. Яғни, мен адамдарды мемлекеттік тілді меңгеруге ынталандыратын және итермелейтін көтермелеудің нақты тетіктерін енгізер едім. Мұндай жағдайларда оны қолдану аясы бүгінгі күнге қарағанда әлде қайда тезірек кеңейетін болады.

Өкінішке орай, біздің үкімет барлық нәрсені солтүстік көршімізге жалтақтай отыра жасайды. Ал ұлттық саясат тұрғысынан бізге одан көп нәрсені үйренуге болатын еді. Мысалы, Татарстан Республикасында (РФ субъектісі) қазір бірде-бір татар мектебі жоқ! Өйткені, Ресейде «ұлы және күшті» орыс тілі басымдыққа ие болды! Қалған ұлттардың тілдері онда факультативтер шеңберінде ғана оқытылады. Неліктен бізде де осындай тәжірибені қолданбасқа? Бізге не кедергі болып  отыр?

Егер біз орыс тілін қолдауды тоқтатсақ, орыс тілін жоғалтып аламыз, деп қорқады көптеген адамдар. Бірақ бұл барып тұрған сандырақ. Орыс тілінің Қазақстандағы және жалпы әлемдегі ұстанымдары айтарлықтай күшті болғандықтан, ол өз бетінше дами алады. Біздің балаларымызға қараңыздаршы: олар құмда ойнап отырып орыс тілін оңайлықпен сіңіріп алады... Сонымен қатар, қазақтар – орыс тілінде таза сөйлей алатын және оны Ресейдің Орта өңірлерінде тұратын кез келген азаматына қарағанда жақсырақ білетін түркі ұлттарының бірі. Бізді одан айыру мүмкін емес.

Сондықтан жеке өзім орыс тілін жалпы білім беретін мектепте негізгі пән ретінде үйренудің мағынасын көрмеймін. Егер ол қосымша пән дәрежесіне ауыстырылып, ал мемлекеттік тілге баса назар аударылатын болса (оған күнделікті кемінде екі сабақ арнау қажет) әділ болар еді. Бұл ретте қазақ тілін білуді, мысалы, ересек славяндардан талап етудің қажеті жоқ – жасына байланысты олар үшін бұл қиын. Жастарға баса назар аудару керек.

 Бүгінде біздің еліміз екі полярлық – орыс және қазақ – әлем болып отыр. Олардың арасындағы алшақтық күн сайын өсіп бара жатыр. Әрине, бұл ешқандай жақсы нәрсеге әкелмейді. Осы екі әлемді біріктірудің жолдарын іздеу керек, ал ұлттық саясаттың басты мақсаты осыны негізге алып жасалуы тиіс. Осындай жолдардың бірі – қазақ тілінің белсенді дамуы екеніне сенімдімін.  

 

Максим Крамаренко, «Лад» республикалық славян қозғалысының төрағасы:

«Адамдар өздерінің этникалық сәйкестігіне араласқанды қаламайды»

- Қазақстанда, әрине, өз ұлттық саясаты бар. 28 жыл бұрын тәуелсіздік алған соң біздің республика, көпэтносты бола отырып, ұлт құру және этносаралық қатынастарды реттеу мәселелерін назардан тыс қалдыра алмады, өйткені олар, егемен саяси ұлт қалыптастырумен қатар, кез келген мемлекет үшін негізгі болып табылады.

Қазіргі ұлттық саясат ҚР Конституциясымен, сондай-ақ «Қазақстан халқы Ассамблеясы туралы» Заңмен реттеледі. Сонымен қатар, бірқатар бағдарламалық құжаттар бар: Қазақстанның ұлттық бірлігі Доктринасы, 2025 жылға дейінгі Қазақстан халқы Ассамблеясының (ҚХА) дамыту Тұжырымдамасы және ішінара «Мәңгілік Ел» патриоттық актісі. Оларды талдай отырып, еліміздегі ұлттық саясатқа сипаттама беруге болады.

Бір жағынан, Қазақстан халықаралық қоғамдастықтың субъектісі ретінде тілдік, діни немесе нәсілдік белгілері бойынша қандай да бір кемсітушілікке жол бермеуді декларациялайды. Бұл норма Конституцияда мазмұндалған және басқа заң актілерінде өз жалғасын тауып отыр. Осылайша, біз БҰҰ Жарғысына және адамға қарсы қылмыспен кемсітудің кез келген нысандарын мойындайтын өзге де халықаралық құжаттарға адалдығын көрсетеміз.

Бірақ, екінші жағынан, отандық заңнама «ұлттық азшылық» деген халықаралық терминді пайдаланудан қашады. Оның орнына «Қазақстан этностары», «Қазақстан халқы» және «қазақ халқы» терминдері қолданылады. Осы негізде ҚР аумағында тұратын және тиісті азаматтығы бар барлық этностардың өкілдерінен тұратын бірыңғай бөлінбейтін халықтың өмір сүруі декларацияланады (ҚХА 2025 жылға дейін дамыту тұжырымдамасының 2-бөлімі), бірақ қазақ халқына ерекше орын бөлінеді, ал оның айналасында басқа этностар шоғырлануы тиіс.

Осыдан келесі қорытынды шығаруға болады. ҚР Ұлттық саясаты негізінен аз ұлттардың құқықтарын қамтамасыз етуге бағытталмаған (біздің заңнамаға сәйкес, олар жоқ сияқты). Ол қазақ халқының топтастырушы рөлімен Қазақстан этностарының азаматтық және рухани-мәдени ортақтығы негізінде қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті қамтамасыз етуге бағытталған (ҚХА туралы Заңның 3-бабы). Басқаша айтқанда, егер біз мемлекетте топтастырушы рөлді халықтық құқықтық принциптерге емес, қарапайым адам мен билікке қатысты тең заң күшіне емес, басым этникалық топқа тиесілі деп мойындайтын болсақ, онда бірыңғай саяси ұлтты қалыптастыру негізінде «жұмсақ ассимиляция» қағидаты жатыр. Мұндай көзқарас, менің ойымша, бірқатар этникалық емес топтардың арасындағы көші-қон көңіл-күйінің себебі болады. Адамдар өздерінің этникалық сәйкестігіне араласқанды қаламайды. Ал ассимиляция, ол тіпті «жұмсақ» болса да, дәл осыны көздейді.

Әлемде ұлттық саясаттың оң тәжірибесі жасалған және оның көп бөлігі ЕҚЫҰ-ның бірқатар ұсынымдарында көрсетілген. Бізге оларды қолдануға алу керек еді. Мысалы, Лунд ұсынымдары бар, осыған сәйкес мемлекеттер аз ұлттарға орталық үкімет деңгейінде нақты ықпал ету иінтірегіне және қоғамдық-саяси өмірге қатысуға рұқсат беруге тиіс. Бұл келесідей болып белгіленуі мүмкін:

- парламенттің бір немесе екі палатасында немесе парламент комитеттерінде белгілі бір орындар санын резервте қалдыру;

- ұлттық азшылықтардың өкілдеріне министрлер кабинетінде, жоғарғы немесе конституциялық сотта, немесе төмен тұрған инстанциялардың соттарында, сондай-ақ тағайындалатын кеңесші немесе жоғары деңгейдегі басқа да органдарда бекеттерді бекіту туралы ресми немесе ресми емес уағдаластықтарда;

- азшылық істері бойынша қызметкерлерді тағайындауда немесе тұрақты қолданыстағы нұсқаулықтар шығаруда;

- азшылықтардың өкілдерін мемлекеттік органдарға жұмысқа тарту, сондай-ақ олардың тілдерінде жария ету мекемелердің қызметін ұсыну жөніндегі арнайы шараларда.

 Бірақ біздің заңнамада, мен бұрын атап өткендей, «ұлттық азшылық» термині жоқ, іс жүзінде осы ұсыныстардың барлығынан тек біреуі ғана кейбір дәрежеде орындалады – қызметті өтініш берушінің тілінде көрсету. Заңнамалық билік органдарына қол жеткізетін жол «Сайлау туралы» заңның сүзгісімен жабылған: парламентке, ал енді барлық деңгейдегі мәслихаттарға да партиялық тізімдер бойынша ғана кіруге болады. Демек, партия мүшесі, ол орыс немесе ұйғырлар болсын, мәжіліс депутаты бола тұра, өзінің этникалық тобының мүддесін қорғай алмайды, өйткені ол өзінің партиялық басшылығының тапсырмаларын орындай бастайды. Айта кету керек, этникалық белгісі бойынша партияларды құруға бізде тыйым салынған, мен онымен толық келісемін. ҚХА-дан депутаттарды делегациялаудың қолданыстағы тетігі мүмкіндігіне қарағанда (әсіресе, биылғы жылы ҚХА жанындағы этномәдени бірлестіктерді аккредиттеу туралы норма енгізілгеннен кейін) сүзгі ретінде қарастыруға болады.

Айтпақшы, ЕҚЫҰ-да посткеңестік кеңістіктегі көпэтностық мемлекеттер үшін ұлттық топтардың тұратын ел қоғамына үйлесімді ықпалдасуына көмектесетін қызықты шешімдер бар. Мысалы, Грузияда «4+1» жобасы жүзеге асырылуда. Оның мәні – аз ұлттардың өкілдері осы схема бойынша мемлекеттік тілде жоғары білім алатындығында: олар бірінші жылы тек грузин тілін қарқынды оқып, ал қалған төрт жыл ішінде сол тілде мамандық алады. Неліктен бізде де мемлекеттік басқару жүйесіне мамандарды даярлауды бастай отырып, ұқсас жобаны ұйымдастырмасқа? Жас қазақстандықтарды (орыс, татар, украин, шешен және т.б.) тегін оқыту үшін облыстық ҚХА арқылы қабылдап, олардан мамандарды дайындап, тиісті салаларға жұмысқа орналастыра отырып, осы этностық топтардың этникалық сәйкестігін жоғалтпастан ҚР қоғамдық қарым-қатынасына ықпалдасуына және, тиісінше, бірыңғай саяси ұлт құруға мемлекет нақты мүдделілік танытар еді.

 

Ислам Қораев, саясаттанушы:

«Мәселе нақты жағдайды көрудің жоқтығында»

- Иә, ұлттық саясат бар және ол өткен ғасырдың 90-шы жылдарының басында қалыптасты. Бастауыш кезеңде ол этникалық және діни жанжалдарға жол бермеу үшін ерекше ынталандырушы болған. Тәуелсіздік таңында құрылған платформа бірнеше мәселелерді шешуге мүмкіндік бергенін атап өту қажет. Алайда, мәдениеттерді жақындастыруға қатысты жетістіктерге ие бола отырып, біз мемлекеттік тілді дамытуға және ұлттық құндылықтарды қалыптастыруға байланысты бірқатар сәттерді жіберіп алдық, уақыт өте келе бұл қоғамның түрлі топтарға бөлінуіне алып келді. Бүгін біз идеологиялық ғана емес, сондай-ақ экономикалық, әлеуметтік және басқа да белгілер бойынша бөлшектенуді байқап отырмыз.

 Соңғы екі белгі 2008 жылдан бастап, шикізат бағасының құлдырауына алып келген және тұтастай алғанда біздің еліміздің экономикалық жағдайын төмендеткен халықаралық дағдарыстың бірінші маңызды толқынынан кейін белсенді түрде көріне бастады. Біз әлі күнге дейін бұрынғы позицияларды қалпына келтіре алмадық – экономика тұрақсыз күйде қалып отыр. Ал ұлттық саясатты толық көлемде жүргізу тек мемлекет барлық салаларда тәуелсіз бағытпен қозғалғанда ғана мүмкін болады.

ҚР-дағы ұлттық саясаттың негізгі кемшіліктері – нақты жағдайды көрудің жоқтығы, халықтың өзекті мәселелерінен алшақтық, жергілікті жерлердегі ешбір жүйесіз және әлсіз жұмыс істеуін атап өтер едім (оған мүлдем назар аударылмайды деп айтар едім). Жыл сайын ұлттық саясат шеңберінде қандай да бір бастамалар мен стратегиялар ұсынылуда, бірақ көп ұзамай олардың барлығы ұмытылып, жаңа бағдарламалар талқылана бастайды.

Ұлттық саясат пазл жинау сияқты – оны құру үшін әр бөлшекке уақыт бөліп, назар аудару қажет. Мен жеке өзім оның жұмыс істемейтінінің екі себебін көремін: бұл бытыраңқылық және әділетсіздік. Біріншісін жою үшін шоғырландыру стратегиясын табу керек. Егер бір кездері бұл дін болса, жиырмасыншы ғасырда ұлтшылдық басымдыққа ие болды, ал бүгінгі күні, мәдениеттердің жанасуы жағдайында, тек тіл ғана біріктіре алады. Менің ойымша, біздің әрбір азамат мемлекеттік тілді меңгеру қажет, сонда бұл бізді жақындастырады.

Екінші проблеманы шешу үшін мемлекеттің өз мүдделігі қажет. Халық өзін қорғалған етіп сезініп және сөз құқығын алуы үшін мемлекет қолдан келгеннің барлығын жасауы тиіс. Азаматтар өз мемлекетіне сеніп, оның адалдығына күмәнсіздік білдірген кезде ғана ұлттық саясатты дұрыс құруға және болашаққа сеніммен қарауға мүмкіндік беретін диалог пайда болуы ықтимал.

 

Сурет: «Караван»

Комментарии