Бейсенбі, 21 қараша 2019 ЖЫЛЫ
1205 11-04-2019, 17:04

Қазақстанда нақты оппозиция қаншалықты тез арада пайда болады?


Әлеуметтік желілердің дамуына байланысты қазақстандықтардың өз наразылығын ұйымдасқан түрде білдіріп, белгілі бір нәтижелерге қол жеткізу мүмкіндігі пайда болды. Осының барлығы азаматтық көшбасшылар мен қозғалыстардың болмағанның өзінде орын алып отыр. Жақында бүкіл еліміз бойынша көп балалы аналардың қатысуымен өткен митингілерді немесе Астананы қайта атау туралы шешімге қарсы акцияларды еске түсіру де жеткілікті болар. Бұл нағыз саяси оппозицияның пайда болуы үшін өте құнарлы топырақ емес пе? Әсіресе қазіргі, еліміз үшін сын-қатерге толы сәтте, сондай-ақ наразылық көңіл-күйдің өсуі аясында... Енді осыны түсінуге тырысайық.

 

Оразғали Селтеев, саясаттанушы: «Ішкі жақтан контрэлита қалыптасатыны сөзсіз»

- Наразылық көңіл-күй туралы емес, қоғамдағы әлеуметтік наразылық пен шиеленістің өсуі туралы айтқан дұрыс болады. Негізгі себеп – халықтың нақты табыстарының төмендеуі, сонымен қатар әлеуметтік секторды және жалпы тіршілікті қамтамасыз ету саласын қаржыландыру тұрғысынан билік мүмкіндіктерінің тарылуы. Бұл ретте қандай да болмасын баламалы саяси күштерді қоғамдық қолдауды қалыптастыру үшін белгілі бір негіз бар. Әсіресе, егер өңірлердегі әлеуметтік-экономикалық жағдай нашарлайтын болса.

Бірақ, біріншіден, бұл жеткіліксіз. Биліктің іс-әрекетіне қатысты тұрақты, ешбір қозғалыссыз, бір қалыпты жақтырмаушылық пен наразылық акцияларға қатысуға нақты дайындық арасында елеулі айырмашылық бар екенін түсіну керек. Соңғы 20 жыл ішінде белсенді наразылық білдіруге бағытталған ниет деңгейі орта есеппен 15 проценттен аспады. Екіншіден, жалпы жағдай биліктің бақылауында болып отыр. Бүгін елімізде нақты ұйымдастырылған наразылық топтары жоқ. Оның соңғы ұрықтары 2013-2014 жылдары бейтараптандырылған болатын. Ал құрылымдалған оппозициялық қозғалыс туралы тіпті айтуға да болмайды.

Сонымен қатар, Нұрсұлтан Назарбаевтың мемлекетті жедел басқару орбитасынан кетуі және президент өкілеттігін Қасым-Жомарт Тоқаевқа беруі белгілі бір түзетулер енгізіп отыр. Қалай да болмағанда, жағдай қиындап бара жатыр.

Менің пікірім бойынша, әртүрлі әкімшілік тетіктерден басқа, қазақстандық биліктің тұрақтылығы әрдайым үш базалық фактормен қамтамасыз етілген болатын – бұл жеке Нұрсұлтан Назарбаевқа деген қолдау мен халық сенімінің жоғары деңгейі, мұнайдың жоғары бағасы есебінен серпінді экономикалық өсу, сондай-ақ элитаның шартты бірлігі мен өзара келісу қабілеті. Енді саяси билігінде түбегейлі өзгерістерге және экономикалық конъюнктураның айтарлықтай нашарлауына байланысты барлық осы факторлардың әсері төмендей түседі.

Біріншіден, біртіндеп, бірақ сөзсіз қоғамдық санада әрекет ететін билік бейнесі енді жүйеден тыс позицияға ие болған тұңғыш президент тұлғасынан бөлек қабылданатын болады. Яғни, қателіктер мен сәтсіздікке қатысты қоғамның барлық наразылықтары сенім деңгейі төмен нақты билік институттарына жолданатын болады.  

Екіншіден, элита ішіндегі қақтығыс деңгейі айтарлықтай арта түсетін болады. Бұл, ең алдымен, алдағы болатын президенттік және парламенттік сайлау аясында әлеуетті әсерді қайта бөлуге байланысты. Шетте қалатын немесе өз позицияларының алдағы уақытта жоғалуын сезінетін ішкіэлиталық топтар кез келген жағдайда оппоненттеу үшін қандай да бір негіз жасай бастайды. Бастапқыда бұл ұйымдық сипаттағы жасырын формалар болуы мүмкін. Мысалы, қоғамдық пікірдің жекелеген көшбасшыларына және белсенді ҮЕҰ-на қолдау көрсету болуы мүмкін. Сондай-ақ ақпараттық ықпал ету құралдарын нығайту жеделдетіледі. Бұл іс-әрекеттер – меншікті капиталды қорғаудың стратегиялық мәселесі. Сондықтан ішкі жақтан контрэлитаның қалыптасуы сөзсіз болады. Сәйкесінше, болашақта дәл осы жерден баламалы даму бағдарламаларын ұсынумен нақты оппозиция өсуі мүмкін. Идеологиялық толтыру соншалықты маңызды емес. Ең бастысы – оппозицияның тиімді желісін құру және осал жерлерде шоғырлану.  

Елде қандай да бір саяси оппозицияның пайда болуының басқа нұсқалары екіталай деп санаймын. Кем дегенде, егер ағымдағы және орта мерзімді үрдістерді талдауға негізделін болсақ.

 

Ғалым Ағелеуов, саясаткер, қоғам қайраткері: «Біз үшін басқа ешкім оны жасамайды»

- Менің ойымша, мұндай жоғары белсенділік азаматтық қоғамның қалыптасуы тұрғысынан сөзсіз пайдалы нәрсе болып табылады. Бұл дегеніміз, билік тарапынан әр түрлі манипуляциялар арқылы оны жоққа шығаруға бағытталған барлық талпыныстарына қарамастан, азаматтыққа және өзіне, өз отбасына және еліне деген жауапкершілікке сұрау ресімделді. Бірақ әзірге бұл аз. Қазіргі кезде күштер мүлдем тең емес

30 жыл бойы елімізде ешқандай демократиялық және азаматтық институттар құрылмаған. Тиісінше бізде елеулі оппозициялық қозғалыстың пайда болуы үшін база жоқ. Бұл процесті әлеуметтік желілердің белсенді пайдаланушылары бастай ала ма? Егер билік бұған кедергі келтірмесе, теориялық түрде мұндай сценарий іске асырылуы мүмкін. Алайда, мәселе елімізде азаматтық мәдениет қалыптасып жатқанына және тұрақты демократиялық институттар құрылатынына билік тып-тыныш қарап қана отырмайтынында. Қалай болғанда да, жақын болашақта осылай болады. Авторитарлық жүйе бәсекелестікке қабілетсіз, ол оны қабылдамайды, демек, осындай бастамаларды түбірімен жойып тастайтын болады.

Қасым-Жомарт Тоқаев немесе Дариға Назарбаева өзгерістерге бастамашы болып, саяси ерік-жігерін көрсетіп, біздің азаматтық құқықтарымыз бен бостандықтарымызды қорғай ала ма? Бұған ерекше үміт жоқ. Билік дағдарысы орын алып, «жалған элита» пайда болмағанша немесе азаматтық қоғам бірігіп, халықты саяси өмірге белсенді тарта алатын өзінің тәуелсіз институттарын құрмағанша жағдай өзгермейді.

Егер бұл, айталық, қысым көрсету немесе қоғамдық келісім жасау арқылы орын алатын болса, 10-15 жылдан кейін біз Қазақстанды танымай қалуымыз мүмкін... Бірақ азаматтық қоғам элиталық топтардың отбасылық-топтық мүдделерге қарсы тұру арқылы дамитын болуы ықтимал. Бұл айтарлықтай ұзақ процесс, оның үстіне ол репрессиялармен қатар жүруі ықтимал. Егер біз тағы 30 жыл өткеннен кейін әлі де демократиялық институттарды, бәсекелі ортаны, тәуелсіз азаматтық қоғамды «салуды» жалғастыра отырып, бірақ сол қалпы авторитаризм жағдайында өмір сүретін болсақ, мен оған таң қалмаймын.

Ал енді лайықты көшбасшыларға келетін болсақ, тиісті жағдай жасалған кезде олар өте жылдам және көп мөлшерде пайда бола бастайды. Бірақ әзірге біз өзіміздің құндылықтық моделімізді жаңғыртпадық, бізде өзекті идеялар жоқ, енді біз қайда ұмтылуымыз керек екендігі де түсініксіз. Біз демократиялық қоғам құрамыз ба, егер солай болса, онда оны қалайша жүзеге асыруымыз қажет? Біздің құқықтарымыз, бостандықтарымыз және тең мүмкіндіктеріміз басым бола ма? Әлеуметтік теңсіздікпен күресуді біз қалай және қашан бастаймыз? Барлық осы негізгі принциптері, мен алдында айтқанымдай, қазақстандықтардың құндылық жүйесінде жоқ, өйткені әзірге оларды тек өздерінің жанын сақтап қалу мәселелері ғана алаңдатып отыр.

Алдымен өзімізден сұрауымыз қажет: біз, азаматтар, бірігіп, адал сайлау өткізуді, саяси уәжді қудалауды тоқтатуға, адам құқығын сақтауды талап етуге дайынбыз ба? Егер біздің әрқайсымыз бұл сұраққа иә деп жауап беріп қана қоймай, сонымен қатар әрекет ете бастаса, азаматтық ұстанымын қорғаса, онда елдегі өзгерістер көп ұзамай орын алатын болады. Біз үшін басқа ешкім оны жасамайды.

 

Айман Тұрсынқан, экономист, азаматтық белсенді: «Конструктивті оппозиция шоғырландыруда»

- Бүгінгі наразылық көңіл-күй – үш факторлардың салдары: мемлекеттік аппарат тұйыққа тірелгені, оның үстіне бұл орталықта да, жергілікті жерлерде де болған жағдайлар; оның халықпен диалогтан толықтай бас тартуы; лапылдап жанып жатқан өртті керосинмен сөндіру сияқты, жұмыстың ахуалдық-реактивті стилі.

Соңғы алты жылда елдің әлеуметтік-экономикалық жағдайы айтарлықтай нашарлады. Оның себебі тіпті көмірсутектер нарығындағы бағаның ауытқуында да емес. Бүгінгі таңда орын алып отырған проблемалар мемлекеттік аппараттың Қазақстанның негізгі геосаяси әріптестерінің осыған ұқсас элитасымен тығыз байланысты тар олигополиялардың мүдделеріне ғана қызмет көрсетуіне және қызмет көрсетуіне байланысты әбден заңды пайда болды. Мұндай саяси құрылымдағы халықтың мүдделері, әрине, ескерілмейді.

Үкімет елді егемен рейтингінің төмендеуіне алып келіп, қаржы-фискалдық құлдықтың күрделі жүйесі арқылы жаппай салық төлеушіні толығымен бағындырып алды. Бүгінгі таңда әлеуметтік жәрдемақыларды арттыру бойынша бутафорлық шаралар халық үшін мүлдем мағынасыз.  

Көп балалыларға, жұмыссыздарға, мүгедектерге төленетін жәрдемақылар қайда кететін болады? Олигархат иеленетін банктердегі кредиттерді өтеуге жұмсалады. Мемлекеттік бюджеттен төленетін әлеуметтік төлемдер қайдан алынады? Жаппай төлеушілерден, өйткені олар жеке тұлға ретінде өзінің заңды табысынан 42%-ке дейінгі мөлшерде, ал кәсіпкер ретінде жылдық айналымнан 24%-ке дейінгі мөлшерде тікелей және жанама салық ауыртпалығын көтереді. Ал олигополияларға қатысты салық жүктемесі қандай? Оларға немесе мемлекет мемлекеттік қолдау шаралары арқылы олардың айналымының 7%-не дейін қосымша төлейді, немесе олар жалғаншығынды ретінде ештеңе төлемейді, немесе жылдық айналымнан 2,5%-тен кем береді. Яғни, мемлекеттік бюджеттің кез келген игілікті мақсаттарға арналған жомарттығы – бұл кедейлердің қалтасынан аса бай адамдардың қалтасына ақша ағынының жылдамдығы мен көлемін арттыру ғана.

Өткен жылы салық жиналуының өсу қарқыны төмендеді. 2019 жылы мұнайға қатысты емес бюджеттің тапшылығын шығындардың 60%-не дейін жеткізеді. Ал бұл кез келген мемлекеттің іргетасы – денсаулық сақтау, әлеуметтік қорғау (зейнетақы жүйесі мен жәрдемақы) және білім үшін коллапс, яғни қирау. Іргетас жоқ болса – мемлекет те жоқ.

Халықтың наразылықтары толқынында конструктивті оппозиция жай ғана пайда болмай, сонымен қатар шоғырландырылуда. Бұл стихиялық жеке шығу және тек митингтерге шақыру ғана емес. Көп балалы аналардың ұйымдастырылуына қараңыздар – олар тез арада 17 өңірлік штаб құрып, тек әлеуметтік қана емес, экономикалық және тіпті саяси сипаттағы талаптар қойды. «Халық талабы – Қазақстан халқының манифесті» деп аталатын жаңа коалициялық қозғалысының белсенділігін кім құрайтынын қараңыз. Бұл барлық парламенттік емес партиялардың, беделді үкіметтік емес ұйымдардың, сондай-ақ аймақтардағы кәсіподақ бірлестіктерінің өкілдері. Бір ауқымды құжатта халықтың барлық жіктерінің шоғырландырушы талаптарының пайда болу фактісінің өзі билікті ұсынылған сындарлы іс-қимылдар форматында үнқатысуға мәжбүр етті.

Бұл қозғалыс идеологиясының негізі осы жерде және қазір лайықты өмір сүру сапасының талабы болды. Әлеуметтік масылдық емес, прагматикалық қоғамдық шарт, ал оның жетекші тарапы – ҚР Конституциясына сәйкес биліктің негізі болып табылатын халық.

«Біз мұнда және қазір лайықты өмір сүргіміз келеді» деген қарапайым ұран кез-келген елде және кез-келген саяси құрылыста жұмыс істейді, ол барлық этностардың, мәдениеттердің және барлық діндердің өкілдеріне жақын. Ал қозғалыс белсенділеріне арналған өмір сүру сапасы стандарттарының үлгісі (Қазақстан басшылығы үшін сияқты) – әлемнің ең дамыған 30 елі болып табылады, бірақ Дүниежүзілік экономикалық форумның рейтингі бойынша емес, БҰҰ-ның адами даму индексіне сәйкес. Әңгіме паритетті қоғамдық келісім шарт жөнінде болып отыр: сапалы өмір сүру стандарттары неғурлым жоғары болса, кірістер де соғурлым мөлдір болады. Салық салудың прогрессивті пропорционалды моделі неғұрлым әділ болса, соғұрлым салықтардың жиналуы көбейеді және халықтың әл-ауқаты жоғары болады. Бұл жеке капиталды мойындайтын жаңа социал-демократия.

Фото: Turan News

 

 

Комментарии