Жексенбі, 21 шiлде 2019 ЖЫЛЫ
795 30-03-2019, 11:50

«Алаш Орда» басшылары Қазақстанның тәуелсіздігі үшін күресушілер болды ма?


Біз ХХ ғасырдың басындағы Қазақстанның саяси тарихындағы «Алаш» қозғалысының рөлі мен маңызын талқылауды жалғастырамыз. Бүгін тарих ғылымдарының докторы, профессор Дина Аманжолова өз пікірімен бөліседі.  

Автономистер, бірақ сепаратистер емес

- Кеңес тарихнамасы «Алаш» көшбасшыларын өз халқының тағдыры туралы аз ойлаған реакционерлер ретінде суреттеген болатын. КСРО ыдырағаннан кейін маятник кері бағытта өтіп, енді олар тәуелсіз Қазақстан үшін күресушілер ретінде көрсетіледі. Бұл адамдар шын мәнінде кім болды?

 

- Тарихи фактілер мен құжаттарға сүйену керек. «Алаш» көшбасшылары мен өкілдері тәуелсіздікке ұмтылу туралы мәлімдемеді. Бұл қозғалыстың дамуы Ресей империясының әртүрлі халықтарында ұқсас болған жалпы үдерістердің заңды нәтижесі болды. Ұлттық интеллигенция өз қоғамы өмірінің аса өткір мәселелерін басқа да ішкі этникалық топтарына қарағанда жақсырақ түсініп, өз жаңғырту бағдарламаларын ұсынды. Әдетте, оның барлық жерде алдыңғы қатарлы бөлігі білім беруді, ағартуды және жалпы мәдениетті, демократиялық құқықтар мен бостандықтарды дамыту, саяси жүйені демократияландыру, оның ішінде түрлі әлеуметтік топтар мен халықтардың билік пен басқару органдарындағы (жоғары және жергілікті билік органдарындағы) өкілдігі мәселелерін көтерді. Ұлттық қозғалыстардың жалпы даму тенденциялары белгілі және зерттелген, олар «Алаш» қозғалысына да тән.

Оның көшбасшылары Ресей империясының басқа халықтарының ұлттық қозғалыстарының басым көпшілігінің көшбасшылары сияқты автономистер болды. Автономия көп ұлтты мемлекет шеңберінде жоғарыда аталған және басқа да міндеттерді шешу үшін көп мүмкіндіктер береді деп есептелетін, оның ішінде этникалық-әлеуметтік ұйымның белгілі бір тәсілдерін, халықтың дәстүрлері мен құндылықтарын уақыт талаптарына бейімдеу мүмкіндігі. Сонымен қатар «Алаш» көшбасшылары Ресей империясының құрамында болудан бас тартатыны жөнінде мәлімдеген жоқ.

 

Барлық халықтар, бүкіл ел ұлттық және әлеуметтік теңдікке, нарықтық экономиканың және оған сәйкес мәдениеттің неғұрлым жылдам дамуына, өткен ғасырдың басына сай заманауи инфрақұрылымға, медицинаға, білімге және т. б. мұқтаж болған екендігі түсінікті. Біз білетіндей, билік уақыт талабын объективті бағалап, қажетті өзгерістер еңгізуге әрдайым қабілетті бола бермейді. ХХ ғасырдың басында бұл революцияға әкеліп соқты (оны, әрине, бірінші әлемдік соғыс жылдамдатты).

 

Қазақ демократтары барлық көріністеріндегі билік саясатын халықтың өзінен – орыс және басқа этностардың өкілдерінен нақты ажырата білетін. Қазақ саяси класының сол буынының аса құнды сапасы оның көзқарастары мен жүріс-тұрысындағы патриоттық, барлық басқа халықтардың тарихы мен мәдениетіне құрметпен өзінің халқына деген сүйіспеншілігі мен адалдығы болды.

 

Орыс және қазақ мәдениетінің, соның ішінде саяси мәдениеттің үздік жетістіктерінің органикалық синтезінің ең жарқын мысалдарының бірі – Әлихан Бөкейханов. Оның жеке тұлғасын, жалпы ой-өрісін және саяси сенімдерін қалыптастыру алдыңғы қатарлы орыс мәдениетінің күшті ықпалының арқасында болды. Мысалы, С. Ш. Тахан: «Ә. Бөкейхановтың публицистикалық шеберлігінің тамыры орыс поэзиялық лексикасыны аймағында жатыр… Ә. Бөкейхановтың публицистикалық материалдарының әдеби контексті ХІХ-ХХ ғасырдың басындағы орыс демократиялық бағдарланған жазушыларының көркем әдісінің әсер етуінің өшпес іздері, оның ойлау мәдениетінің Ресейдің шығармашылық интеллигенциясының үздік өкілдерінің терең рухани ізденістері дәстүріне кірігуін куәландырады» – деп атап өткен болатын.

 

Бөкейханов шенеуніктерді сынай отырып, ұлттық айырмашылықтарды жасамады және қазақ қоғамының алдыңғы қатарлы бөлігінің ғана емес, бүкіл Ресей демократиялық қоғамының өкілі болды. Иллюстрация үшін бірнеше дәйексөз. «Ресейдің басқа шет аймақтарындағы сияқты, қырғыз даласында да бұрыннан бері орысшаландыру саясаты жүргізілуде», «Бізге, интеллигентті қырғыздарға ...өлкедегі орыс зиялыларына сияқты, соғыс жағдайы жаман әсерін тигізіп отыр».

 

Ә. Бөкейханов 1905-1907 жылдары билік органдарына қазақ халқының атынан аса маңызды петицияларды «орыс әдебиетінде тәрбиеленетін, еуропалық мәдениетке сенетін, отанының бақытын батыс мәдениетінің жемісін дұрыс жүзеге асыруда көретін және діни мәселелерді 17 сәуірде уәде етілген діни төзімділік еркіндігінде екінші дәрежелі деп санайтын интеллигенция» құрыстырғаны жөнінде жазған. Ол сондай-ақ орыс саяси ойының қазақ оппозиционерлеріне тигізген әсерін атап өтті: Қарқаралы петициясы жаңадан ғана басталып келе жатқан «Алаш» қозғалысының саяси бағдарламасына айналды, кейбір жерлерінде «орыстардың революциялық шақыруларына қосылған». Орыс мәдениеті модернисттік, индустриялық және ғылыми прогрестің тартымды мысалдарын көрсеткен кезде, ол үшін жалпы еуропалық мәдениеттің бір бөлігі болып елестетілетін.

 

Бөкейханов ұлтшыл болды ма?

 

- Яғни, Бөкейхановтың саяси көзқарастарына ұлттық шектеулілік тән болмады ма?  

 

- Өзіңіз талқылап көріңіз. 1913 жылы 10 қарашада «Қазақ» газеті былай деп жазған: «ерекше қазақ ұлты ретінде өмір сүру үшін, өзінің ұлттық тұлғасын жоғалтпай, ана тіліне ұқыпты қарау керек, оны сақтау және дамыту керек, сондай-ақ орыс тілін және басқа тілдерді үйренуге немқұрайлы қарамау керек». Ал 1910 жылы Ә. Бөкейханов өзі үшін және «орыс оппозициялық партияларына» ұмтылатын өз пікірлестері үшін саяси перспективаны белгілеп, үлгі ретінде «оппозициялық орыстар, атап айтқанда, халық бостандығының партиясын» алған. Бұл Ресейдің мұсылман қозғалысының жетекші трендтерімен де толық келісілетін.

 

1916 жылғы көтеріліс кезінде Бөкейханов, Байтұрсынов және Дулатов өздерінің белгілі «Алаш азаматтарына» деген шақыруында ұлтқа қарамастан барлық ресейліктердің тағдырының бірлігінің түсінігін тағы да білдірген: «отандастар – орыс халқы, мұсылмандар, татар халқы, сондай-ақ басқа да көршілес халықтар өрт жалынында өртеніп жатыр. Бізге шетте қалумызға болмайды». 1916 жылғы 31 тамыздағы Қарқаралы жеделхатында егіншілік және мемлекеттік мүлік министрінің және Дала өлкесінің генерал-губернаторының атына: «Біз, қырғыз-казактар, өзімізді біртұтас Ресейдің тең құқылы ұлдары деп санаймыз және жеңісті соғыс біздің Отанымызда заңдылықты жүзеге асырудың, Отан игілігіне қажетті реформаларды жүргізудің және Отанның әр түрлі ұлдары арасында бауырластықтың пайда болуының факторы болады деп үміттенудеміз» – деп айтылған.

 

«Алаш» қайраткерлерінің іс-әрекеттері, әлеуметтік-саяси және насихаттық күш-жігері, публицистикасы қазақтардың және Ресейдің басқа да халықтарының мүдделерінің үзілмегендігі туралы түсініктерді қалыптастыруға, этностық қоғамдастыққа қатысты жалпы мемлекеттік азаматтық кеңістіктегі өз орнына шоғырландыратын бағдарлар жасауға бағытталған. Қазақ демократтары, Ресейдің басқа аймақтарындағы әріптестері сияқты, самодержавиенің құлауын құптаған болатын, олар революцияның жалпы мемлекеттік, интернационалдық сипатын атап өтті.

 

«Алаш» партиясы бағдарламасының жобасы мен 1917 жылдың аяғында автономия құру туралы шешім тек қазақтарды ғана емес, Дала өлкесін мекендеген басқа да халықтардың өкілдерін де билік органдарына қосу және мүдделерді есепке алу туралы пункттерді қамтитынын атап өткен маңызды. Ал автономияны жариялау мерзімі мен мүмкіндігі туралы күрделі пікірталастар көп жағдайда А. Бөкейхановтың этникааралық қақтығыстар тәуекеліне қатысты әділ қауіптерінен туындады. 1918 жылдың тамыз-қыркүйек айларында Челябі мен Уфа кеңестерінде Ә. Бөкейханов пен М. Шоқаев Ресей бөліктері ретінде Дала өлкесі мен Түркістан туралы тағы да айтқан болатын.

 

Мысалы, Уфа қаласында Ә. Бөкейханов былай деп мәлімдеді: «Менің айтып отырған және олардың атынан тіл қатқан ұйымдар сепаратизмнің өкілдері емес, олар біртұтас Ресейдің бір бөлігін құраймыз деп ойлайды, егер олар қандай да бір шағын сепаратистік мемлекет құрғысы келсе, онда әлемдік державалардың концертінде автономдық аймақтар ешқандай рөл атқара алмайды. Біз Ресейдің демократиялық Федеративті Республикасымен біргеміз, біз өзімізді тек біртұтас Ресейдің бір бөлігі ретінде ғана көрудеміз». Тіпті азаматтық соғыс кезінде мұсылман штаттарын құру жоспары талқыланған кезде де, оларды «Ресейдің мұсылман штаттары» деп атайтын. Бұл шынайы және сол жағдайдағы жалғыз ғана мүмкін бағдарлама болды.

 

Сол кезде Ресей империясында болған қоғамдық-саяси үдерістердің көптеген қатысушыларын – орыс, қазақ, украин, неміс, еврейлерді және т.б. партиялық қатыстығына қарамастан, жеке достық пен көпжылдық ынтымақтастық түйіндері байланыстырды. «Алаш» қозғалысының өкілдері Ресей ғылыми қоғамдастығы мен кең жұртшылықты қазақ халқының тарихымен, тұрмысымен, әдеттегі құқықтарымен және мәдениетімен таныстырады. Сол уақыттың басқа алдыңғы қатарлы қайраткерлерімен бірге олар әлеуметтік және ұлттық теңдікті, ұлтаралық келісімді дәйекті және, ең маңыздысы, заңды жолмен қорғады. Қазақ қоғамының ең өткір қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін күрес орыс және басқа да еңбекшілердің әділ талаптарын қолдаумен сүйемелденіп отырды (1916 жылы Ә. Бөкейханов тыл жұмыстарына шақырылған барлық басқа ұлт өкілдерінің құқығын қорғады).

 

Жалпы, Дала халқының көпмәдениетті, көпэтникалық палитрасы, сондай-ақ өңірдегі түрлі әлеуметтік-саяси акторлардың қызметі ұлттық сана-сезімнің өсуі үшін де, азаматтық күштердің сындарлы кросмәдени өзара іс-қимылының тәжірибесін нығайту үшін де жемісті негіз құрастырушы болды.

 

Тарихты талдаушылар

 

- Сіздің көзқарасыңыз бойынша, бүгінгі күні Қазақстанның саяси тарихындағы «Алаш» қозғалысының рөлі мен маңызы қаншалықты объективті бағаланады?

 

- Ұзақ уақыт бойы «Алаш» тарихы публицистер мен журналистердің басты назарында болып отыр. Бірақ кәсіби ғылыми еңбектер соншалықты көп емес. Бұл ең алдымен ғалымдардың өз ісіне жауапты қатынасымен түсіндіріледі. 1990-шы жылдардың ортасынан бастап құндылық негізінен құжаттық жарияланымдар, бірақ олардың арасында, өкінішке орай, деректану мен археография тұрғысынан қорланған қателері мен қырлары бар көп асығыс дайындалғандары да бар. Бұл көп жағдайда олардың мәнін девальвациялайды. Сонымен қатар, белгілі құжаттардың үлкен көлемі әлі де жеткілікті ұғынылмады.

 

Публицистикада, көптеген БАҚ-та қандай да бір құжаттық материал немесе жеке шығу тегі көзі жиі еркін түсіндіріледі – ең бастысы, авторлардың кәсіпқойлығының жоқтығының салдарынан. Олар ешбір сыни көзқарассыз жүз жыл бұрын болған оқиғалар мен кейіпкерлерге қазіргі заманғы идеология, саясат, партиялар, мемлекеттілік туралы түсініктерді, сондай-ақ өзіндік идеялық-саяси бағалауларды көшіреді.   

 

Мысалы, Бөкейханов туралы ең көп еңбек жарық көрді. Бұл ретте оны жиі іріктеп айтады, фразалар контекстен жұлынып алынып немесе одан да жаманы – ойдан шығарылып алынады. Ал, мен, мысалы, Бөкейханов немесе басқа да тарихи кейіпкер не ойлағанын, егер бұған қатаң ғылыми методология негізінде талданған нақты құжаттық растама болмаса, бекітіп айту үшін жаупкершілік алуға бармаймын. Жарияланымдардың авторлары жалпы тарихи контексті, көптеген маңызды фактілер мен оқиғаларды өте жиі ескермейді немесе оларды мүлдем нашар біледі. Бірақ бұл ретте өзінің бағалауын ең соңғы сатыдағы ақиқат ретінде ұсынады, белгілі бір сөйлемді өзінің конъюнктуралық сұранысына сәйкестеп, ыңғайлы немесе тиімді етіп бұрмалап лады. Соның салдарынан тарихи шындық бұрмаланып, негізсіз мифтер шығарылады.

 

Атап айтқанда, 1917 жылғы 1 (14) желтоқсандағы Бөкейханның жаднамасы барлығына белгілі, онда ол Ленин басқарған большевиктерді өте ашулы түрде таңбалайды. Оның мәтіні өте эмоциялы, бұл ең алдымен кадеттер партиясын «халық жауы партиясы» деп жариялауына байланысты «Алаш» көшбасшысының жеке бастан кешкен ауыр уайымымен түсіндіріледі. Оның үстіне көп ұзамай оның достары мен әріптестері – көрнекті кадеттер Ф. Ф. Кокошкинді және А. И. Шингаревті революциялық матростар сотсыз өлтіріп тастағаны болды. Бұл ретте, большевиктерге қатысты өте теріс көзқарасқа қарамастан, 1918 жылдың көктемінде Бөкейханов В.Ленинмен және И.Сталинмен өткен келіссөздерді іс жүзінде басқарады. Мәскеуге оның достары Х. Ғаббасов және Х. мен Ж. Досмұхамедовтар келді. Сол кезде Қазақстанның автономиясы жөнінде ымыраға қол жеткізілді, бірақ аймақтағы кеңес өкіметінің құлауы бұл нәтижені жоққа шығарды. 1918-1919 жылдары «алашордалықтар» басқа жағдайларда мүмкін емес сияқты әртүрлі альянстарды қорытындылап, сол сәтте жалғыз мүмкін болатын ең қолайлы тактикасын жүргізді. Сондықтан оларды қарсы күшпен ешбір ымыраға түспеген тәуелсіздік үшін күресушілер деп көрсету – тарихи фактілерді бұрмалау дегенді білдіреді. Бірақ оларды осы үшін бүгінгі күннің ұстанымынан да сөгу де мағынасыз.

 

Құрбандық сипаттамасы

 

- Бүгінгі таңда «Алаш» қозғалысына қатысты пікірлер мен бағалаулардағы әр түрлі келіспеушіліктерді немен түсіндіруге болады?

 

- Менің ойымша, бұл әртүрлі себептермен түсіндіріледі. Революция мен кеңестік ұлтты құру тарихы біз үшін ең «жақын» өткен болып қала береді, сондай-ақ оның іргетасында Қазақстанның және басқа да бұрынғы кеңестік республикалардың қазіргі заманғы тарихы құрылуда. «Ұзақ» XX ғасыр және кеңес дәуірі жалпы тарих ғылымындағы ең көп пікірталасқа ие проблемаларының бірі болып табылады.

 

Қазақстан үшін, басқа да «жаңа мемлекеттерге» сияқты, қазіргі заманғы саяси және өзге де практикалардың тарихи негіздемесінің міндеті өте өзекті және сезімтал. Қоғам өзгерді және ол монолитті емес. Әр түрлі этноәлеуметтік және саяси топтар жақында өткенді түсіндіруге және өзінің саяси ұстанымының мүддесінде осындай сүйкімді кейіпкерлерді («алашордшылардың» көпшілігі сондай болған) өз жағына қарай тартуға ұмтылады.

 

Халық бейнесін тарихи құрбаны ретінде пайдалану қоғамдық белсенділердің едәуір бөлігі үшін ыңғайлы стереотип болып табылады және мұнда «Алаш» қозғалысының тағдыры пайдалану үшін ең қарапайым үлгі болып табылады. Алайда, мен мұны тек перспективасыз ғана емес, сонымен қатар қауіпті деп есептеймін, өйткені осылайша өзін-өзі тарихи кемсіту өз еркімен қалыптасады, қоғам тарихи оптимизмнен айырылады, ал бұл біреуге өз сәтсіздіктерін ақтауға мүмкіндік береді. Айтпақшы, И. Бродскийге тиесілі өте маңызды сөздер көп нәрсені түсіндіреді: «Құрбанның мәртебесін иеленуден аулақ болыңыздар. Сіздердің жағдайларыңыңыз қандай болса да, бұған сыртқы күштерді: тарихты, мемлекетті, бастықты, нәсілді, ата-ананы, айдың фазасын, балалық шақты, дәретке уақытылы отырғызбағанды кінәламауға тырысыңыздар – бұл мәзір өте кең және қызықсыз».  

 

- Самодержавия режимі сақталған гипотетикалық жағдайды елестетіп көрейік. Бұл жағдайда «Алаш» қозғалысының саяси эволюциясы қандай болуы мүмкін еді? Және ол, ақырында, қай жағдайға келер еді?

 

- Самодержавияның құлағаны барлығымызға белгілі, мұнда ешнәрсе жасау мүмкін емес. Монархия шеңберінде саяси жүйенің демократиялық эволюциясына мүмкіндік пайдаланылған жоқ. Монархия сақталып тұрған кезде болашақ «алашордашылар» заңды әрекет етіп, қолданыстағы заңнама шеңберінде қажетті деп санаған реформаларға қол жеткізді және саяси бәсекелестік тәжірибесін арттырды.  

 

- «Алаш» жеңіске қол жеткізген болса, Қазақстан соғыстан кейінгі Жапония сияқты даму сценарийін табысты іске асыра алар еді, деген көзқарастарды кездестіруге тура келді. Мәселені осылайша қарастыруға қатысты сіздің көзқарасыңыз қалай?

 

- Бұл сұраққа профессор Т. Уяма жауап берген, мен оның пікірімен келісемін. Фактілерге сүйеніп, білім деңгейін, экономикалық және ғылыми-техникалық дамуды, этносаяси элитаның саны мен сапасын, саяси дәстүрлер мен мәдениетті, табиғи-климаттық жағдайларды және тағы басқаларды ескеру қажет.  

 

«Алаш» жеңіске қол жеткізген болса?» деген сөз нені білдіретіні түсініксіз. «Алаш» және «Алаш Орда» автономияға қол жеткізуге тырысқан. Большевиктер оған белгілі бір жағдайларда келісетін болды, антисоветтік күштер оған әртүрлі қарады, тек Комуч федерация үшін болды, бірақ тез арада жеңіліске ұшырады, ал қалғандары соғыс аяқталғанға дейін «алдын ала шешім қабылдамау» саясатын жүргізді.

 

Ақыр аяғында, автономия жеңімпаз большевиктердің шарттары бойынша құрылды, «алашордашылар» осы шарттарды мойындады.

 

Өз арасында бөтен?

 

- Сіздің ойыңызша, «Алаш» қозғалысының сәтсіздігінің себептері қандай? Кең халықтық қолдаудың жоқтығы ма?

 

- Оның табыстарының шыңы 1917 жылға келеді. «Алаш-Орда» әскери-саяси тұрғыдан қаражаттың, кадрлардың, қару-жарақтың және т. б. болмауынан дербес бола алмады. Ішкі келіспеушіліктер болды. Атап айтқанда, 1918 жылдың қыркүйегінде Бөкейхановқа Ж. Досмұхамедовтың автаркияға талпынысына байланысты (Уиль оляяты құрылып, Ж. Досмұхамедовты оның ханы деп жариялау) Батыс бөлігінің бөлініп кетудін алдын алу үшін жарияланған, бірақ мойындалмаған автономияны ұйымдастыру және аумақтық бірлік туралы мәселені шешу мақсатымен Уфа қаласында өзінің жолдастарын арнайы жинауға тура келді. Оның орнына құрылған автономияның Батыс бөлімшесінің өкілдері, бірінші кезекте «Алаш Орда» үкіметі 1918-1919 жылдары басқа күштер мен үкіметтермен келіссөздерде өлкенің бүкіл аумағы мен бүкіл қазақ қоғамының мүддесі мен атынан сөз сөйледі. Айтпақшы, «Алаш-Орданың» Шығыс бөлімшесі болған жоқ. Менің ойымша, кейбір құжаттарда, әсіресе Қызыл Армия келген кезде «шығыс бөлігі», «Торғай тобы» және т. б. анықтамалар пайдаланылды. Бірақ большевиктер де, «ақтар» да, «алашордалықтардың» өздері де еш жерде Семей қаласындағы орталығы бар шығыс бөлімшесі туралы жазған жоқ және айтқан жоқ, онда Ертістің сол жағалауында бүкіл автономия үкіметі орналасқан болатын. Егер Шығыс бөлімі болғанмен келісетін болсақ, онда орталық үкіметтің болмауын, мәлімделген автономияның және т. б. бірыңғай аумағының болмауын мойындау керек.  

 

- Неге қазақ халқы өзінің сол кездегі ең ағартылған өкілдерінің соңынан ермеді?

 

- Әртүрлі әлеуметтік топтар тарапынан қолдау жағдайы өзгерді, оны нақты негізгі кезеңдер мысалында талдау керек – 1905-1907 жж., 1916 ж., 1917-1920 жж.

 

Әдетте, революциялық оқиғаларға әрдайым және барлық жерде романтикалық мотивтерді оңай әрі жылдам қабылдайтын және өзін-өзі құрбан етуге баратын жастар белсенді қатысады, оларды балалары үшін жауапкершілік және т.б. тежемейді. Бір кезеңнен екіншісіне дейін дағдарыстық құбылыстар өсе түскенін және қоғамдағы жағдай одан да қиын болғанын түсіну керек. Бірінші дүниежүзілік соғыстың қиыншылықтары, 1916 жылғы көтерілістің салдары және азаматтық соғыстың қорқыныштары қарапайым адамды мінсіз іс-әрекеттер мен мотивтерге жігерлендіре алмады. Кез келген билік тарапынан мобилизация мен салық тек қазақтар арасында ғана емес, барлық жерде наразылық туғызды. Семей, Орал облыстарында да, басқа жерлерде де адамдар одан жалтарған. Ж. Досмұхамедовке тіпті казачествоның көмегімен Оляяттар үшін соғысуға шақырылған жігіттердің көтерілісін басуға тура келді.

 

Қазақ қоғамының күрделі этноәлеуметтік иерархиясын да ескермеуге болмайды, бұл әсіресе өңірлік көшбасшылар позициясында көрініс тапты. Мысалы, Алматы тарихшысы Т. Далаева 1916 жылы болысшылардың мінез-құлқын жақсы көрсетті.

 

«Алашордалықтар» сол кездегі ең алдыңғы қатарлы идеялар мен ұлттық прогресс туралы түсініктерді шоғырландырғанменен, бірақ зайырлы білім (және осыған байланысты барлық нәрселер) кейбір мағынада оларды «өздеріндікілердің арасында бөтен» етті.

 

Комментарии