Сәрсенбі, 17 шiлде 2019 ЖЫЛЫ
2430 4-02-2019, 11:16

Қазақ халқы надантық пен ағарту арасында таңдау жасауға мәжбүр


Қазақстандық ғалымдар (әңгіме нақты ғалымдар жөнінде болып отыр) хайпты жаңалықтарының кейіпкерлеріне айналуы сирек кездесетін жәйт. Бірақ кез келген ережеден ерекшеліктер болып тұрады. Жақында өзінің айтқан сөздерімен (бәлкім, өзі де солай болатынын күтпестен), белгілі қазақ интеллектуалы, математик-ғалым, академик Асқар Жұмаділдаев «Фейсбукте» кезекті хайп толқынын тудырды.

Бұл жағдайдың ерекшелігі А. Жұмаділдаев біздің ең көрнекті замандастарымыздың бірі болып саналатындығында, өйткені кәсіби маман ретінде ол ең жоғары халықаралық деңгейде танымал. Осы пікірде ешбір артықшылық жоқ, ал күмәнданушылар болған жағдайда, мен оларға Асқар Серқұлұлының өмірбаянын оқып шығуды ұсынамын. Шынайы ғалым ретінде кез-келген өзекті тақырыптарға көпшілік алдында сөйлемеуге тырысады, өйткені ол өзі үшін өте сүйікті математикамен айналысуды қалайды. Бірақ, біз атап өткендей, кез келген ережеде ерекшеліктер болып тұрады.

Сонымен, құрметті академикті осындай қадам жасауға шешім қабылдауына не итермеледі, және де ол «Фейсбуктың» қазақстандық тармағын дүр сілкіндіретіндей не айтқан екен? Оның бірнеше сөздерін келтірейік.

  1. Хайпты жаңалықтарының жекелеген фигуранттарын қазақ қоғамының бір бөлігі жақтырмаушылықпен қабылдағаны туралы осылай деп айтқан: «Айжан Байзақова (әлеуметтік желілердің әйгілі кейіпкері – авт. ескерт.) «Иә, сол қыз біздің деңгейімізді көрсетеді. Әйтпесе, есі дұрыс адам соның сөзін, ісін баға ма? Оныкі маркетинг, кәсіп».

2.Өз отандастарының біржақты бағдарлануы туралы: «Өкінішке орай бізде не көп – ақын көп. Қазіргі дамыған заманда қазаққа технократ керек. Өйткені біз ертең сөз ұйқастығы, әдемілігімен алға шығып кете алмаймыз. Оны сіз мойындайсыз, мен мойындаймын. Балаңыз мойындамайды»

3.Қазақ қоғамының жаппай санасының жетілмегендігі туралы: Қазір сұрасаң: «Ойбай, Шыңғысхан қазақ екен, ойбай, Адам ата қазақ екен, ойбай, Иса пайғамбар қазақ екен» дейді. Бұл нені білдіреді?! Бұл біздің ұлттың әлі дамып жетіспегендігін білдіреді. Бала деңгейінде екенін білдіреді. Бұл – провинциализм». «Иса пайғамбар – еврей, Ассирия тайпасының бір тілінде сөйлегенін жұрттың бәрі біледі. Болды! Қазаққа «Боратсың» десе намысы келеді. Шындығында осындай санамен қайда барамыз. Себебі, біз Бораттың тірлігін қайталап отырмыз».

4.Қазақ қоғамының толымсыздық, яғни өзіне қатысты құнсыздық сезімінің бастапқы себептері және олардың өз тарихын артықша идеалдандыру туралы: «Өйткені адамдарға ғылым, білім, кәсіпқойлық жетіспейді. Қазақ тек ақындық өнермен озамын деуі – бос сөз. Ақындық қазақтан басқа ешкімге керек емес. Бұл «өлеңді таста» деген сөз емес. Ол «бүгінгі күннің кәсібін үйрен, жатпа, алға жылжы, позитив ізде» деген сөз. Сіз өткенмен мақтанбаңыз. Сіз бүгінмен мақтаныңыз».

Келісерсіңіздерші, бұл өте қызықты тезистер, сондықтан олар өте терең реакция мен елеулі қарама-қайшы пікірлерді тудырғаны да бекер емес. Кейбіреулері А. Жұмаділдаевты қызу түрде қолдап отыр, басқалары өздерінің қабылдамау позициясын білдіреді, ал үшіншілері қатты ашуланады.

Менің ойымша, талқылау сипаты қазақ қоғамындағы көпшілік арасындағы пікірталастар мәдениетінің қаншалықты төмен екенін тағы да көрсетеді. Өз пікірімен сәйкес келмейтін кез келген пікір, ол кімге тиесілі екеніне қарамастан, әрдайым наразылықпен қабылданады. Бұл жағдайда «қарсы» пікірлердің барлығы агрессивті деп атауға болмайтын үнде баяндалған болса да, олардың авторлары өз эмоцияларын әзер ұстап тұрғаны сезіледі.

Асқар Серқұлұлының мүлдем қазақтілділігі осы жерде ең басты тежеуші фактор болды деп ойлаймын. Қалай болғанда да, мен оның басқа тілдерде сөйлеген сөздерін естіген жоқпын. Бірнеше жыл бұрын мен оны «Радиоточка» порталындағы өзімнің бағдарламама қатысуы үшін шақыруға тырысқан едім (сұхбаттар орыс тілінде жүргізілетін), бірақ ол адам әр жолы сыпайы түрде бас тартқан болатын. Егер ол қазақтың орыстілді зияткерлік ортасының өкілі болса, «қазақтылықтың» тазалығы үшін күресетіндер оған қаншалықты қатты шабуыл жасар еді деген ой келеді.

Мен өзімді Жұмаділдаев мырзамен достасып жүрген адамдардың қатарына қоса алмаймын, бірақ шын мәнінде оның қандай да бір мәселелерге қатысты пікірлерін әрдайым үлкен қызығушылықпен тыңдап, оқығанмын. Олай жасауыма жалғыз ғана себеп – менің замандастарымның арасында осындай деңгейдегі адамдар көп емес. Сондықтан да оның тезистерінің басым көпшілігі менің жаныма балдай жағады: олар тура өз мақсатына жетіп, өте терең деңгейде, тіпті шекспирлік трагизмі тәрізді қазақ қоғамы күннен кұнге тереңдеп түсіп бара жатқан проблемалардың мәнін көрсетеді. Мен не жөнінде айтып тұрғанымды түсіндіруге тырысамын.

Жалпы болып табылатын және сонымен қатар базалық тезистен бастаймын: білім беру дәрежесі, ал сәйкесінше біздің социумның мәдени деңгейі өзінің құлдырауының сыни нүктесіне жетті. Кейде сәл ғана болмаса, біз надандықтың ең көріксіз, жағымсыз нысанына түбегейлі еніп кетіп, одан ешқашан шыға алмай қалармыз деген ой келеді. Тәуелсіз ойлы адамдарға шабуыл жасау, «ұятмендердің» ойынша дәстүрлі қазақ қоғамының моральдық ұстанымдарын бұзған қыздар мен әйелдерді көпшіліктің алдында қорлау, біздің ата-бабаларымыздың діні деп есептелетін, сондай-ақ бақыт пен гүлденудің жалғыз дұрыс жолы ретінде қарастырылуға тиіс ислам аясына оралу қажеттілігі жөнінде қайта-қайта айту... Бұл менің отандастарымның ақыл-ойы мен жан-дүниесінде орнаған ұрыс-керіс даулар мен бытыраңқылық деңгейін куәландыратын трендтердің толық жиынтығы емес. Егер әңгіме уақыт өте келе жоққа шығатын зиянсыз нәрсе туралы болса жөн. Бірақ бұл нәрселердің терең кеткен тамырлары бар. Сондықтан ақылға қонымды логикасы бар және қоршаған ақиқатты дұрыс қабылдау қабілетін жоғалтпаған адамдарды бұл жәйт алаңдатпай қоймайды.

Ең парадоксалдысы – бұндай жағдай әрдайым болған емес. Біз, қазақтар, бүкіл прогрессивті және озық нәрселерді қабылдаудың елеулі, тіпті мақтан тұтарлық деңгейін көрсеткен сәттерді бастан өткергенбіз. Менің ойымша, бұл өткен ғасырдың 1960-70-ші жылдарының кезеңі болды. Біздің тарихымыздың аталған бөлігін идеализациялау ойынан аулақпын, бірақ дәл сол кезде біздің қоғамда білімге, ғылымға және кәсіпқойлыққа деген жойылмас құштарлық сезілген болатын. Академик А. Жұмаділдаев дәл осының жоғалғаны туралы айтып, өкініш білдіреді. Сол кезде Қазақстанда жоғары білім беру жүйесі, атап айтқанда, техникалық тұрғыда қандай деңгейге жеткенін ойласақ та жеткілікті. Бүгін бұл туралы еске алатындар аз, бірақ ол бекер-ақ…

Мен бірнеше мысал келтіремін. Қазақ политехникалық институты (ҚазПТИ, Алматы қ.) және Қарағанды политехникалық институты сияқты жоғары оқу орындары өз деңгейі мен мамандарды даярлау сапасы бойынша, егер соған ұқсас жалпыодақтық жоғары оқу орындарына сәл жол берген болса да, тек шамалы ғана төмендеу болды. ҚазПТИ өсуінің және кеңеюінің шамасына қарай одан Алматы энергетикалық институты (1975 ж.), Рудный қ. индустриялық институты (1977 ж.) және Алматы сәулет-құрылыс институты (1980 ж.) бөлініп шығып, қысқа уақыт ішінде өзінің даңқты тарихы бар кемел жоғары оқу орындары бола білген. Ал ҚазПТИ базасында кеңес дәуірінің аяқталуына таман машина жасау бейініндегі тағы бір институт құруды жоспарлаған еді, бірақ, өкінішке орай, өзге кезеңдер басталды. Бұл жоғары оқу орындарында студенттер саны жыл сайын өсті, ал кейбір жерлерде олар 1980-жылдардың ортасында көпшілікті құрады.

Біздің республикамызда инженерлерді де, спецификалық бейіндегі «техникашыларды» да дайындайтын. Мысалы, Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институты (ЖГМҚИ) және оның Қызылордадағы филиалы су шаруашылығы жүйелері мен құрылыстарын пайдаланатын гидротехникалық құрылыстардың жобалаушылары, құрылысшылары болып жұмыс істей алатын инженер-гидротехниктерді шығаратын. Бүкіл Одақта осындай бейіндегі төрт жоғары оқу орны ғана болды. Сонымен қатар, мамандардың бағалауы бойынша, ЖГМҚИ оқу-зертханалық базасы КСРО-да теңдесі жоқ болған екен. Оның түлектері бүкіл кеңес кеңістігінде, Қиыр Шығыстан батыстағы Калининград облысына дейін, еңбек етті. Мұның өзі олардың біліктілігінің жоғары деңгейінің дәлелі бола алады.

Сондай-ақ, Жамбылда басқа да қызықты ЖОО – жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялық институты (ЖжТӨТИ) жұмыс істеді. Сол кездегі Қазақстанның экономикасына; дамыған агроөнеркәсіптік кешені, Шымкенттегі «Восход» деп аталатын киім тігу фабрикасы, қаракөл терілерін өндіретін зауыт, АХБК, аяқ киім шығару, тігін және басқа да кәсіпорындары үшін осындай жоғары оқу орны қаншалықты маңызды болғанын түсіндірудің қажеті жоқ деп ойлаймын. Бүгін оңтүстік астананың сөрелерінде толып жатқан қырғыз кефирі туралы біз сол заманда естіген емеспіз.

Қазақстанның жоғары білім беру жүйесі гуманитарлық және техникалық бейіндегі мамандарды даярлау арасындағы тепе-теңдікті қатаң сақтаған. Әрбір облыс орталығында педагогикалық институт болған, бірақ мұғалім кадрларының артықшылығы да болған жоқ. Бүгінгі күні орналасттыруға орын табылмайтын аса көп заңгерлер, қаржыгерлер, экономистер туралы ол кезде сөз де болған емес. Бұл ретте Қазақ ССР-інде дипломдалған мамандарды даярлау сапасы ешқандай күмән тудырмайтын.

Бір сөзбен айтқанда, «білім» және «мәдениет» категориялары қазақ социумы үшін абстрактілі және өзекті емес нәрсе болмаған еді. Енді бұл салаларда бүгін не болып жатқанын байқап көргенде, аң-тақ боласың: мұның бәрі қайда кетті және, ең бастысы, НЕЛІКТЕН?

Неге сол бүындағы менің отандастарымның ата-аналары жоғары білім берудің өзі ғана маңызды емес, сондай-ақ ол талап етілетіндігі жөнінде, оларға лайықты жұмыс, адал еңбек ақы, иерархиялық сатыда шын мәнінде бағалы мәртебе және, ақырында, қоғамда құрметке ие болу мүмкіндігі деген нақты, саналы түсінікке ие болды? Неге бүгінгі күнде оның барлығы тіпті мүлдем еске алынудан да қалған?

Мұндай оғаш және қорқынышты деэволюцияның табиғатын түсінуге тырысып, мен бұл туралы қазіргі қазақ қоғамының түрлі сегменттерінен көптеген ақылсыз емес адамдардан сұрадым. Әдеттегідей, жауаптар әртүрлі.

Кейбіреулер 1960-80 жылдары өткен процестерді бірнеше ғасырлар бойы созылған өркениетті ұйықтаудан кейін қазақтар өзіндік пассионарлық өрлеуді бастан кешіріп, прогресстің жолында аса жылдамдықпен алға ұмтылды деп түсіндіреді. Ал басқалары қазақтардың соншалықты мәдени-білімділік серпілісі сол кездегі білім беру саласындағы мемлекеттік саясаты ықпал етті деп есептейді: ол адамдарды дәл техникалық мамандықтарды алуға бағыттады. Осы саладағы тиісті ұлттық кадрлардың өсу қарқыны да осыдан болған.

Шындыққа қайсысы жақын болса да, ең басты сұрақ туындайды: «Мұның барлығы қайда кетті, және НЕЛІКТЕН?».

Құрметті академик Асқар Жұмаділдаев да бұл сұраққа жауап бермейді, бірақ оның «Бүгінгі күннің кәсібін үйрен, жатпа, алға жылжы, позитив ізде» - деген басты бағыттамасы, менің ойымша, жай ғана өзекті болмай, бүкіл қазақ қоғамы үшін ұранға айналуы тиіс. Өйткені бұл біздің алдыңғы қатарлы өркениетті дамудың базалық трендтерінен шығып қалмау үшін соңғы мүмкіндік болуы да ықтимал.

Бір кезде біз осындайды бастан кешкенбіз, сондықтан отандық тарихтың тұрып қалған суына тағы бір рет кірудің қажеті бар ма?

Дегенмен, бүгінгі таңда сұранысқа ие болатын мамандықтарды игеру ғана аз болады. Ағарту ісі қажет, ол үшін тағы бір принципті нәрсе жасау керек – дінді XXI ғасырға сәйкес орынға қою керек. Оған тыйым салуға және құалауға болмайды, бірақ «бұл біздің ата-бабаларымыздың діні, ол біздің тамырымыз» деп қайталай берудің де, мүләйімсінудің де қажеті жоқ. Бұл жөнінде Шоқан Уәлихановтың бір жарым ғасыр бұрын жазғанын неге ешкім есіне алмайды? Қазақтар ешқашан ортодоксалды мұсылмандар болған емес.

Барлық нәрсе тек клерикалдық, яғни діни моральға байланысты көзқараспен түсіндірілген діни орбитаға одан әрі тартылу қазақтардың өркениеттілігінің жойылуын, олардың жабайы тобырларға айналуын және өмірдің барлық негіздерінің ерте ортағасырлық регламентке төмендетуін білдіреді.

Біз оны ашық мәлімдеуге, шындықты мойындап, исламды қысқартуға дайынбыз ба? Жоқ екеніне жүз процентке сенімдімін! Біз өзімізді өте жалтақ адамдарша ұстаймыз – бір сөзбен айтқанда, азиялықтарша. Бірақ бұл бізді ақыр соңында қайда апарып жеткізеді?

Қаншалықты қайғылы болып сезілгенмен, бірақ біз оянып, ғылым мен мәдениетке ұмтылатынымыз күмәнді болып көрінеді. Ол үшін Ағартудың ұлы жақсылығы мен пайдасын айқын ұғыну қажет. Ондай ағарту біздің ата-аналарымызда болған, өйткені олар барлық нәрсе болмаса да, көп нәрсе «прогресс» санатына байланған елде өмір сүрген. Прогресті көрнекті еуропалық ойшылдар мен ағартушылар қалыптастырды, ал революционерлер жеке бір елде оны жүзеге асырған.

Кейде біз империялық координаттар жүйесінде екінші кезектеміз дегенді естиміз. Бірақ бұл ескі штамп! Өйткені бұл мағынада орыстар да еуропаға қатысты екінші кезекте. Ал онда бүгінгі француздар, бір кездері жабайы галлдар, латындарға қатысты екінші кезекте болды.

Біз «екінші, үшінші кезектеміз» деген сияқты саясаттанушылардың ойлап тапқанына қарамастан бізге дәл осы жерде, дәл қазір Жарқындыққа қарай бара жатқан көшбасшылар, ағартушылар бүгін ауадай қажет. Біз әзірге өзіміздің ежелгі жабайылығымызға ұмтылысымызда ғана «бірінші кезекте» екеніміз саясаттанушылардың еңбектерінен айқын көрінеді.

Тағы бір принципті сәт бар. Бізге белгісіз бірдеңені игерудің қажеті жоқ. Барлығы бізге дейін ойлап табылған. Сондықтан өте қарапайым нәрсе қажет: қол жеткілікті заттарды – сол зауыттарды, медицинаны, ғылымды, ғарыш айлағын, метеостанцияларды, обсерваторияларды – меңгеру…

Бірақ біз мұны жасамаймыз, тіпті бұған тырыспаймыз да. Біз бұл «қазақи емес» салаларды қазақ емес адамдарға бере отырып, өз айналамыздағы өмірді тас үңгірде өмір сүру деңгейіне дейін оңайлатып жатырмыз. Ерте ме, кеш пе, бұл салалар бір ұыс болып қалады. Ағарту құндылықтарын ұмытуға дайын болып отырған халық үшін көп нәрсе қажет емес қой?

Астық өнімі шықпай қалса немесе су тасқыны болса, біз құйрықты аспанға қарай көтеріп қойып, дұға жасауға кірісеміз.

Ал аспан да бізге тура сол жерімен жауап бермейтініне кім кепілдік береді?..

Асқар Жұмаділдаев пайғамбар емес, бірақ оның шақыруы өте дұрыс. Алайда оның сөздері естілер ме екен?

Мәселе осында…

Комментарии