Жұма, 19 шiлде 2019 ЖЫЛЫ
2536 26-12-2018, 14:57

Қазақстандағы экономикалық дағдарыстың ұлттық ерекшеліктері


Сарапшылар отандық экономиканың дағдарысы туралы барған сайын жиі айтатын болды, бірақ мұнда бір нәрсе түсініксіз: ол дағдарыс басталып қойды ма, әлде әлі алда келе жатыр ма? Ал мүмкін, біз дағдырстан мүлдем шықпаған да болармыз? Бұл ретте, оны арандатушы ретінде көптеген себептер аталып жатады. Әдетте бір бағытта орын алған елеулі жаңылыс қандай да бір процесті қоздырудың себепкері болып табылады. Бұл не болуы мүмкін? Жалпы, Қазақстанда дағдарыстың пайда болуы үшін қандай жағдайлар орын алуда? Бұл туралы біз қолданбалы экономиканы зерттеу орталығы директорының орынбасары Олжас Төлеуовпен сөйлесуді ұйғардық.

- Біз Қазақстандағы экономикалық жағдайдың нашарлауын мұнай бағасының төмендігімен байланыстыруға дағдыланып кеткенбіз. Бірақ бұдан басқа тағы не нәрсе алаңдаушылық тудыруы қажет? Қай жерде сәтсіздіктің болуы мүмкін?

- Қазақстан экономикасы үшін басты қатерлерді сыртқы және ішкі деп шартты түрде бөлуге болады. Біріншіден, сіз атап өткендей, біздің еліміз үшін экспорттық түсімнің маңызды көзі болып табылатын мұнай мен басқа да шикізат тауарларына әлемдік бағаның құлдырап кету мүмкіндігі. Екіншіден, біздің негізгі серіктестеріміздің (Ресей, ЕО, Қытай) басқа әлеммен геосаяси және сауда қарым-қатынастары, сондай-ақ осы елдердің өздерінің ішіндегі экономикалық ахуал. Бүгінгі таңда орын алып жатқан нәрселерден, Ресейдің батыс елдерімен санкциялық-саяси қарсы тұруын да, ЕО-ның Брекзиттің сценарийі бойынша ажырасуы да, Қытайдың АҚШ-пен сауда дауларын да, тұтастай алғанда дамушы нарықтарға қатысты дамыған елдердің протекционистік сауда саясатының өсуін де осында жатқызуға болады.

Енді ішкі қатерлерге қатысты айтатын болсақ. Дүниежүзілік Банктің (Kazakhstan: Reversingthe Productivity Stagnation) жуырдағы зерттеулерінде атап өтілгендей, бүгінде біздің елімізде мұнай салаларына қатысты теңгерімсіздік және жеке сектор үлесінің төмендеуі аясында еңбек өнімділігінің төмендеуі байқалады. Сондай-ақ, Қазақстанның еңбекке жарамды халқының көші-қонының теріс сальдосы да қауіп төндіреді.  Ағымдағы жылдың тоғыз айында ол 14 527 адамды құрады, бұл өткен жылмен салыстырғанда 50%-ке артық. Бұл екі фактор қосылғанда - еңбек өнімділігінің төмендігі және ақылды адамдардың елдең кетуі - ұзақ мерзімді экономикалық өсудің әлеуетін және Қазақстанның экономикалық дамуының қолда бар мүмкіндіктер мен құралдар жиынтығы қысқартады.

Тағы бір маңызды қауіп трансшекаралық өзендермен байланысты орын алуы ықтимал. Атап айтқанда, өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы және жалпы халық үшін су ресурстарының көзі болып табылатын Іле және Ертіс өзендері. Олар өз бастауын Қытайда алады және Синьцзян-Ұйғыр автономиялық ауданының елді мекендері бойынша өтіп барып, тек содан кейін ғана Қазақстанмен шекараға дейін жетеді. Ал Қытай жыл сайын аталған өзендерден су алуды ұлғайтатындығына байланысты, орта мерзімді перспективада бұл біздің еліміздің азық-түлік қауіпсіздігіне, экологиясына, сондай-ақ экономикалық дамуына айтарлықтай қауіптер төндіруі мүмкін.

Аталған проблемаларды шешу экономикалық және халықаралық саясат шараларын іске асыруға бағытталған кешенді көзқарасты, оларды мемлекеттік органдарда да, сарапшылық қоғамдастықтарда да, сонымен қатар азаматтық одақта да кеңінен талқылауды талап етеді.

- Ал дағдарысы ешқашан аяқталмайтын сияқты  банк секторы қалай болмақ? Әкономиканы төмен тартып отырған сол емес пе?

- Белгілі болғандай, соңғы екі жылда банктер саны 35-тен 28-ге дейін қысқарды: бір бөлігі лицензиядан айырылды, ал жүйе құрушы Қазкомды мемлекеттің қолдауымен Халық банкі сатып алды. Мұндай сценарийге осы қаржы ұйымдарының өтімділігіне және олардың капиталының сапасына байланысты күрделі мәселелер әкелген. Алайда осы проблемалар қазір ғана пайда болған емес, олар 2008-2009 жылдардағы әлемдік экономикалық дағдарыстың «мұрасы» болып табылады. Экономикалық жағдайлардың ағымдағы нашарлауы бұл проблемаларды одан әрі айқындай түсті, соның салдарынан банктер реттеуіштің пруденциялық нормативтерін орындай алмады.

Ұлттық банк, өз кезегінде, 2025 жылы ЕАЭО елдерінің бірыңғай қаржы нарығын қалыптастыру алдында нормативтік шарттар мен банктерді қадағалауды күшейтуді жалғастыруда. Менің ойымша, бұл қалыпты процесс, оның аясында Қазақстан фининституттарының табиғи іріктеуі жүріп жатыр. Яғни, перспективада біздің банктер бірігу есебінен де, жою себебі бойынша да қысқартылу үрдісіне ие болады.

- Теңгенің соңғы үш девальвациясының нәтижесінде біздің ЖІӨ долларлық мәнде күрт қысқарды, ал Қазақстанның қарыздары, керісінше, ұлғайды. Бұл неге әкелуі мүмкін?

- Шынында да, девальвация аясында Қазақстанның мемлекеттік сыртқы қарызы 2008 жылдан бастап 2017 жылға дейінгі кезеңде 1,6-дан 14,3 млрд АҚШ долларына дейін, немесе бес еседен артық өсті. Бұл ретте Қазақстанның номиналды ЖІӨ осы жылдар ішінде тек 22%-ке, яғни 133,4-тен 162,9 млрд АҚШ долларына дейін өсті. Бұл өте маңызды айырмашылық.

Алайда, егер ЖІӨ-ге қарағанда мемлекеттік сыртқы борыш үлесін АҚШ долларымен қарайтын болсақ, онда бұл көрсеткіш 2008 жылғы 1,6%-тен 2017 жылы 8,8%-ке дейін өзгерді. Басқаша айтқанда, доллардағы, тиісінше теңгелік баламадағы мемлекеттік сыртқы борыштың елеулі өсуіне қарамастан, оның ЖІӨ-дегі үлесі өте төмен болып қала береді. Осыған байланысты алаңдаушылық үшін себептер болмауы керек.

- Ұлттық банк айырбастау бағамы бізде еркін жүзуде деп сендіреді. Бірақ егер мен қателеспесем, оған араласу ағымдағы жылдың қыркүйегінде, сондай-ақ өткен жылы төрт рет орын алды. Сіз бұны қалай түсіндіресіз?

- Инфляциялық таргеттену және теңгенің еркін бағамы белгілеу режиміне көшкен кезде 2015 жылы Ұлттық банк реттеуші ретінде ерекше жағдайларда валюта саудасына араласуға құқылы екенін ашық мәлімдеген болатын. Соңғысына теңгенің атаулы бағамын қалыптастыру Қазақстанның экспорттық тауарлары бағасының серпініне және біздің негізгі сауда серіктес елдердің валюта бағамдарының өзгеруіне байланысты болып жатқан макроэкономикалық процестерді көрсетпейтін мән-жайларды жатқызуға болады. Басқаша айтқанда, Ұлттық банк нарықтағы алыпсатарлық белсенділік байқалғанда немесе рынок қатысушыларының күтулерінде үрейлі көңіл-күй басым болған кезде валюта бағытын түзетеді. Менің ойымша, жергілікті валюта нарығының тарлығын ескере отырып, мұндай шаралар толығымен ақталған.

Бұл ретте 2018 жылдың күзінде Ұлттық банк теңге бағамының құнсыздануын болдырмау мақсатында интервенция өткізді. Реттеушінің валюталық сауда- саттыққа негізделген қатысуы және еркін бағам құруы – мүлде өзара айыратын санаттар емес, керісінше, олар өзара толықтыратын санаттар екенін атап өткім келеді. Кейбір елдерде, мысалы, Чехияда, Ұлттық банк келісілген интервенцияларды жүргізу мен еркін курс құру режимін біріктіреді.

- ҚР Ұлттық Банкі жүргізген айырбас бағамының саясаты 2018 жылы АҚШ долларының орташа бағамын 300-360 теңге деңгейінде қолдау болатын, өйткені бұл үкіметке кірістер мен шығыстар жоспарын орындауға мүмкіндік беретін еді. Енді доллар бағамы шамамен 370 тенгені құрап отыр. Бұл фактор ішкі валюта нарығына қалай әсер етті?

- Шын мәнінде, Ұлттық банктің, үкіметтің ресми мәлімдемелері бойынша және жалпы еркін курс құру парадигмасына сәйкес, Қазақстанның экономикалық саясатында теңгенің АҚШ долларына шаққандағы бағамы бойынша қандай да бір таргеттер, зәкірлер немесе дәліздер жоқ. Әйтпесе, бұл валюта саясатының өзгеше режимі болар еді. Мен айтып өткендей, инфляциялық таргеттеу және 2015 жылдың тамыз айынан бастап Ұлттық Банк ресми түрде өткен теңгенің еркін жүзу режиміне сәйкес ұлттық валюта курсы іргелі макроэкономикалық факторларға сүйене отырып қалыптасады. Бұл ретте бюджеттің параметрлері теңгенің қалыптасқан бағамының себебі емес, ол оны салдары болып табылады.

Шынында да, үш жылдық кезеңге арналған «Республикалық бюджет туралы» заңды әзірлеу кезінде белгілі бір бағдарлар – «Әлеуметтік-экономикалық даму болжамында» (ӘЭДБ) көрсетілетін теңгенің АҚШ долларына шаққандағы есептік бағамы салынады. Бұл құжат Ұлттық экономика министрлігінде әзірленеді. Алайда, бұл есептік курс Министрлер Кабинетінің барлық күш-жігері шоғырланған мақсат емес. Ол тек белгілі бір уақыт аралығында Қаржы министрлігі мен ҰЭМ бюджеттік процестің қалай қалыптасатынын және оның жоспарланған мәндерге сәйкес келетінін түсінуге мүмкіндік береді.

Бұл ретте Ұлттық банк іс жүзіндегі бағытты ӘЭДБ-да көрсетілген бағдарға қалай да болмаса жақындату үшін іс-әрекеттерді қоса бермейді. Мысал үшін 2018 жылға АҚШ долларының теңгеге шаққандағы есептік бағамы 340 болды. Іс жүзінде біз қаңтар айынан қараша айына дейін оның 320-ден 380-ге дейін өзгергенін көріп отырмыз, бұл ретте бюджет параметрлерінің динамикасы ешқандай рөл атқармады. Айта кету керек, рынокқа қатысушылардың көпшілігі үшін республикалық бюджетте салынған есептік бағам мен теңгенің нақты бағамы олардың күтілуін қалыптастыру және валюта нарығындағы іс-әрекеттерді іске асыру кезінде соншалықты маңызды емес.

- Қазан айында Ұлттық Банк базалық мөлшерлемені төмендетудің екі жылдық сериясын тоқтатып, оны 0,25 проценттік пунктке – 9,25 процентке дейін көтерді. Сіздің ойыңызша, бұл қаншалықты ақталды?

- Мұндай шара тауар және валюта нарықтарының әртүрлі арналары арқылы қандай да бір шамада Қазақстанның инфляция серпініне – ақша-кредит саясатының қолданыстағы режимінде номиналды зәкірге қызмет ететін негізгі макроэкономикалық индикаторға әсер ететін күшейіп келе жатқан сыртқы экономикалық және геосаяси тәуекелдерден туындады. Базалық ставканың артуы инфляцияның 2019 жылы таргеттің жоғарғы дәлізінен жоғары шығу тәуекелдеріне байланысты болды. Естеріңізге сала кетейін, Ұлттық банктің «Ақша-кредит саясатының негізгі бағыттарына» сәйкес инфляция таргеті биылғы жылы 5-7% деңгейінде болған, ал келесі жылы 4-6% деңгейінде.

Сонымен қатар, мұндай қадам Ұлттық банктің теңгемен номинацияланған және кірістілігі базалық ставкаға жақындатылған тартымды ноталарына қалуға мүмкіндік береді. Бұл фактор 2015 жылдың соңында болып отырғандай, екінші деңгейдегі банктер тарапынан теңгеге деген қызығушылықты сақтаудың және валюта нарығына еркін өтімділік ағынын тежеудің негізгі себептерінің бірі болып табылады.

Осылайша, базалық ставканың ағымдағы деңгейі тиімді ақша-кредит саясаты мен экономикалық ұтымдылық тұрғысынан ақталған болып табылады.

- Келесі жылы АҚШ Федералдық резервтік жүйесі (ФРЖ) өзінің проценттік мөлшерлемесін үш есе арттыруға ниеттеніп отыр. Бұл қазақстандық экономикаға қалай әсер етуі мүмкін?

- ФРЖ іс-әрекеттері айтарлықтай сыртқы экономикалық әсерге ие. Ставканың ағымдағы өсуі дамушы елдердің, оның ішінде Қазақстанның валюталық нарықтарында турбуленттіліктің пайда болу себептерінің бірі болды. ФРЖ болжамдарына сәйкес, 2019 жылы ставка 3,1%-ке дейін, ал 2020 жылы 3,4%-ке дейін артады. Өзге де тең жағдайларда мән-жайлардың осындай тарылуы теңге бағамына АҚШ долларына айтарлықтай және қосымша қысым көрсететін болады. Осыған байланысты ҚР Ұлттық Банкі инфляцияның өсуіне жол бермеу және ұлттық валютаның тұрақтылығын сақтау үшін де өзінің базалық мөлшерлемесін арттыруға мәжбүр болады.

- 2008-ші дағдарыстың және ағымдағы жылы болған құбылыстардың арасындағы байланыс қандай? Жекелеген экономистер қазір әлемде он жыл бұрын сияқты процестер қайта басталуы ықтимал екенін бекінді түрде айтады...

- Сол кездегі дағдарыспен бүгін байқап отырғанымыздың арасындағы айырмашылық айтарлықтай үлкен. 2008 жылы экономикалық дағдарыстың негізгі себебі АҚШ жылжымайтын мүлік нарығындағы күрделі жағдай және онымен байланысты синтетикалық деривативтер (бағалы қағаздар), яғни негізгі тауардың қаржылық құралдары болды. Ал 2018-да дағдарыстық құбылыстар әлемдегі геосаяси шиеленістің күшеюінен, ФРС ақша-кредит саясатының біртіндеп қатаңдығынан, сондай-ақ Қытай мен АҚШ арасындағы сауда дауларынан, атап айтқанда, дамушы нарықтарға қатысты дамыған елдердің протекционистік саясатының өсуінен туындаған болатын.

Тағы бір айтарлықтай маңызды айырмашылық бар: егер 2008 жылы тауар нарықтарында, атап айтқанда мұнай нарығында бағалар тез өсіп, содан кейін соншалықты тез құлдыраған болса, ал 2018 жылы олар 2014-2015 жылдары болған құлаудан кейін біршама төмен деңгейде қалпына келгенін көрсетеді.

Комментарии