ЧЕТВЕРГ, 25 АПРЕЛЯ 2019 ГОДА
9677 20-08-2018, 06:00

Обнаруженное в ВКО наследие «грифов, стерегущих золото», нуждается в защите

ШҚО-да табылған «алтын күзетуші грифтардің» мұрасын қорғау қажет


В Тарбагатайском районе Восточно-Казахстанской области, в урочище Елеке-Сазы, найдено захоронение одетого в украшенные золотом одежды молодого мужчины, который, как считают антропологи, старше знаменитого «золотого человека» из Иссыка на четыре столетия.

«Золотой юноша»

Курган, о котором идет речь, – второе, чудом оставшееся не разграбленным погребение сакского периода после Иссыкского.

– В Восточно-Казахстанской области мы работаем третий сезон, – рассказывает руководитель археологической экспедиции, профессор Зайнолла Самашев. – Сегодня здесь обнаружено около трехсот древних курганов. Во многих из них успели хорошо поработать «черные» археологи. Поэтому мы спешим: пока они окончательно не растащили все из памятников, относящихся к раннему сакскому периоду, надо успеть их выявить, изучить и организовать надежную охрану

В этом году мы выбрали для полевого изучения некрупный курган, расположенный в Елеке-Сазы. Центральное погребение там было начисто разграблено – осталось лишь несколько фрагментов костей. Потеряв надежду найти что-нибудь стоящее и интересное, мы уже начали сворачивать работы, когда при контрольной зачистке сбоку обнаружили нетронутый скелет другого человека, а под камнями наземной конструкции погребения – парадное оружие и золотые украшения, выполненные с применением техники зерни (около тысячи золотых бусин, напаянных на основу), бронзовые зеркала и бляшки.

Признаюсь: рассказывая об этом, я сам боюсь, что это может стать ориентиром для современных грабителей. Они ведь давно побывали на этом могильнике, но этот маленький курган, видимо, не привлек их внимания.

Если у иссыкского «золотого человека» костные останки были в основном потеряны (не было, в частности, черепа, поэтому до сих пор идут споры – женщина это или мужчина), то здесь сомнений не возникло: это полностью сохранившийся скелет молодого мужчины. Вырезав останки монолитом, мы вывезли их в ВосточноКазахстанский областной историко-краеведческий музей. Там с помощью антропологов из Института этнологии и антропологии имени Миклухо-Маклая РАН, приехавших в Восточный Казахстан для изучения костных останков в Берельских курганах (Катон-Карагайский район), провели первые комплексные исследования.

Пока мы относим захоронение юноши к VIII-VII веку до нашей эры, то есть он на четыре столетия старше иссыкского человека. Мы сразу обратили внимание на то, что артефакт подвергался бальзамированию: ключицы и кисти просверлены в процессе мумификации. Останки людей, подвергшихся этой процедуре, мы находили и раньше в местечке Берель, но этот юноша старше их, как минимум, на тричетыре века.

Впереди у нас антропологическая реконструкция его внешнего облика и всевозможные ДНК-анализы. Если предположения о примерном возрасте подтвердятся, то это существенно пополнит наши представления о том, какой образ жизни вели наши предки 2800 лет назад.

«Проклятие» мумии: легенда или факт?

Обнаружение кургана с «золотым юношей» в Тарбагатайском районе ВКО, по словам Зайноллы Самашева, стало продолжением раскопок Берельских курганов, открытых им на казахстанском Алтае в конце 90-х годов прошлого века.

– Идея поехать на раскопки этих курганов возникла после того, как в российском Алтае в районах вечной мерзлоты и в Китае в пустыне ТаклаМакан стали находить мумифицированные останки, – рассказывает археолог. – И меня осенило: а ведь такие же курганы есть и в Восточном Казахстане! В 1997 году поехал на разведку в местечко Берель, что в Катон-Карагайском районе, где выбрал для раскопок один из самых больших курганов.

Судя по обнаруженным в погребении предметам, здесь был похоронен царь, вождь племени, а рядом с ним – женщина и 13 лошадей. Все художественные изделия, найденные в кургане – от ювелирных украшений до конского снаряжения – сделаны из дерева, богато покрытого золотом.

Если опираться на письменные источники, то на территории современного казахского Алтая, простирающегося вплоть до Зайсанской котловины, обитали «племена грифов, стерегущих золото». Такое название дал им греческий путешественник и историк Аристей из города Проконнес. Сведения, изложенные им в путевых записках, использовал Геродот в своем фундаментальном четырехтомном труде «История».

Маленькое пояснение: самоназвания этого народа ученые не знают до сих пор. Если судить по китайским источникам, то есть основания предполагать, что они называли себя имуго («и» – покитайски один, «му» – глаз, «го» – государство). Получается «государство одноглазых». В греческих источниках сообщается, что рядом с «грифами, стерегущими золото», жили аримаспы – в переводе «одноглазые». То есть, сведения, содержащиеся в греческих и китайских источниках, совпадают.

Название «грифы, стерегущие золото» объясняется довольно просто. Племя добывало на Алтае золото, из которого изготавливало различные изделия в зверином скифском стиле. Основной мотив – изображение синкретических существ, полуптиц-полузверей грифонов. К примеру, в погребении царя был найден царский штандарт в виде скульптуры рогатого, крылатого, ушастого тигрогрифона.

Жившие по соседству с грифами аримаспы носили на лбу вытатуированное изображение глаза. Государство этих «одноглазых» локализовалось в низовьях некой Черной реки и Большого озера (вполне возможно, что это Черный Иртыш и Зайсан). По Геродоту, аримаспы часто совершали набеги на грифов, чтобы забрать добытое теми золото.

Но вернемся к захоронению царя грифов. Сохранились роскошный парик, усы и борода мужчины. Тело его забальзамировано, но в результате неоднократного ограбления в древности и позже термобаланс был нарушен, вследствие чего мумия сильно испортилась. Зато лошадиные останки (все 13 животных, кстати, были рыжей масти) настолько хорошо сохранились, что по содержимому их желудков ученые определили даже состав флоры и время погребения.

Обнаруженное в ВКО наследие «грифов, стерегущих золото», нуждается в защите

– При раскопках часто возникают мистические слухи. Например, со вскрытием гробницы Тамерлана связывают начало Великой Отечественной войны, а со вскрытием кургана на плато Укок, где захоронена «алтайская царевна», – природные катаклизмы на Алтае в середине 1990-х. Вам не приходилось сталкиваться с этим?

– Слухам вокруг археологии, будоражащим общественное мнение, верить нельзя ни в коем случае, иначе мы скатимся в средневековье. Дело в том, что археологические памятники – это единственные источники информации по древней и раннесредневековой истории.

Письменные источники в те времена либо отсутствовали вовсе, либо их было очень мало. Если и бывают совпадения, связанные с археологическими раскопками, то случайные.

Исследования погребений, разумеется, не дают исчерпывающих ответов на все вопросы. Это можно сделать только при совокупном подходе к археологическим источникам, к каковым, кроме курганов, относятся поселения, города, древние рудники и шахты, наскальные рисунки, каменные скульптуры, храмовые комплексы и многое другое. Что касается погребальных памятников, то из них извлекаются вещи, которыми пользовались наши предки.

По ним можно составить представление об обрядах захоронения, об исповедуемой религии, о существовавшей тогда мифологии. Раньше, например, при проведении археологических исследований мало внимания обращали на костные останки, ограничиваясь лишь определением пола и возраста погребенных. Но теперь по ним можно определить пищевой рацион наших предков, узнать о болезнях, климатических условиях, в которых они жили, и даже о характере.

Например, вождю «грифов, стерегущих золото» на момент смерти было лет 30-35. Предположительно он скончался во время операции по трепанации черепа, когда древние лекари пытались извлечь из его головы кусочки костей и сгустки крови после смертельного ранения, полученного в бою.

Первые выводы, к которым пришли антропологи, говорят о том, что, судя по чертам лица, вождь был волевым и мужественным человеком: выдающиеся вперед властно поджатые губы, крутые надбровные дуги и ярко выраженные скулы. Жизнь он провел в войнах: у него обнаружены семь переломов ребер, сросшихся при жизни, и несколько переломов шейных позвонков. Что касается захороненной рядом с ним женщины, то она до сих пор остается для ученых загадкой. Предварительные исследования ДНК указывают на близкородственные связи с царем и на то, что она была захоронена лет на 15 позже него. Возможно, женщина была матерью царя. Весной этого года мы продолжили изучение ее останков. Целым в кургане, где она похоронена, остался только головной убор. Мы его сейчас полностью расчистили, теперь будем реконструировать.

Кража артефакта

Территория Восточного Казахстана – это зона, где происходили очень важные культурно-исторические процессы. Богатство недр региона, по мнению археологов, еще в бронзовом веке способствовало быстрому развитию горного дела и металлургии, постоянным коммуникациям с внешним миром, процессам обмена и торговли, ну и, конечно, совершенствованию технологии ремесленного производства.

– Однако ограничиваться только территорией этого края и даже Казахстана в целом при поисках следов наших предков не следует, – считает Зайнолла Самашев. – Везде, где есть возможность, нужно организовывать совместные экспедиции. Сейчас казахстанские археологи договариваются с зарубежными коллегами о совместных исследованиях.

К примеру, на территории Монголии началось изучение памятников древнетюркской эпохи. Это очень важно для реконструкции нашей истории. Там же открыт подземный мавзолей тюркского правителя VII века. Именно открыт: об этом захоронении ученые, работавшие в составе казахстанскомонгольской экспедиции, знали давно, но вскрыть древний курган решились только летом 2011 года.

А не решались они потому, что не хотели использовать классическую методику вскрытия таких уникальных курганов. Делать это экскаваторами или даже лопатами и бессмысленно, и кощунственно – внешняя структура и архитектура просто были бы разрушены. В поисках новых методов ученые ездили в Египет, в Западный и Центральный Китай, где некогда располагались резиденции 12 правящих династий.

Как рассказывал участник экспедиции, казахстанский археолог Каржаубай Сарткожаулы, проведя сравнительный анализ разных методик, казахские и монгольские специалисты с великой осторожностью приступили к раскопкам. Неглубокий подкоп (всего 30 сантиметров) начали делать за 42 метра до места расположения кургана. Вскоре был обнаружен первый культурный слой – штукатурка.

Когда его убрали, то появился коридор, ведущий в мавзолей. Здесь обнаружились боковые камеры-ниши с великолепно сохранившимися деревянными дверьми, запирающимися на бронзовые замки. Ключ лежал внутри камеры, и, что удивительно, он до сих пор действует, то есть легко отпирает двери.

Попав в мавзолей, ученые ахнули – они оказались в настоящем дворце! Помимо деревянного престола, коробки с прахом сожженного человека и настенной монументальной живописи площадью в 120 квадратных метров, их глазам предстали около сотни терракотовых (глиняных) и деревянных фигурок людей и животных, шесть стягов на флагштоках и примерно три килограмма изделий из чистого золота – искусно сделанная корона, браслеты, кольца, а также несколько тысяч монет, датированных VII веком: византийских, согдийских, древнетюркских.

– Каким же образом это богатство (особенно золото) осталось вне внимания «черных археологов»?

– По словам Каржаубая Сарткожаулы (он – выпускник Монгольского госуниверситета, вернувшийся на историческую родину в 2001 году), в буддистской Монголии их просто нет. Согласно местным традициям, раскапывать курганы и рубить деревья считается величайшим грехом, и любые попытки сделать это сурово караются. Поэтому там не разграблен ни один древний курган.

Для монголов не имеет значения, чье это захоронение – их собственных предков, тюрков или китайцев. Любой памятник для них священен. Когда в 1891 году Василий Радлов, выдающийся российский востоковед-тюрколог, попытался увезти из Орду-балыка, первой столицы тюркского мира, отколовшийся фрагмент каменного памятника, местные жители пригрозили убить его, и тогда великий ученый под покровом ночи просто украл осколок дорогого его сердцу артефакта.

Единственная попытка разграбить мавзолей, о котором идет речь, была предпринята современником захороненного там правителя. У четвертой арки коридора, ведущего в мавзолей, были найдены останки человека. До того, как его завалило, он успел сделать трехметровый подкоп. Собака породы тазы (казахская борзая), пытавшаяся помочь попавшему в беду хозяину, тоже осталась под землей.

Но вернусь к дорогим моему сердцу Берельским курганам. Все раскопанные погребения будут восстанавливаться: они станут такими, какими были 2,5 тысячи лет назад. На месте их расположения сейчас создан государственный историко-культурный музей-заповедник Берель. Мы рассчитываем на то, что он станет ключевым объектом для развития и науки, и культуры, и туризма, а также местом патриотического воспитания молодежи. У нас есть даже планы превратить Берельский комплекс в центр международной алтаистики.

 

Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданындағы Eлеке-Сазында алтынмен әрленген киімдер киген жас жігіттің зираты табылды. Антропологтардың пікірінше, ол Есіктегі «алтын адамнан» төрт ғасыр бұрын жерленген.

«Алтын жігіт»

Айтып отырған қорған, - Есіктегіден кейін табылған тағы бір құдіреттің әмірінше тоналмай сақталып қалған сақ дәуірінің жерлеуі.

- Шығыс Қазақстан облысында біз үшінші маусым бойы жұмыс істеп жатырмыз, - деп әңгімеледі археологиялық экспедициясының басшысы, профессор Зейнолла Самашев. «Бүгін мұнда 300-ге жуық көне қорғандар табылған. Олардың көпшілігінде «қара археологтар» жақсылап жұмыс істеп үлгерген. Сондықтан біздің қазір асығып отырғанымыз, тонаушылар ерте сақ кезеңіне тиесілі ескерткіштердің ішінен барлығын алып кетпей тұрғанда, оларды зерттеп, анықтау керек, және сенімді қорғау ұйымдастыру қажет.

Биылғы жылы біз зерттеуге Eлеке-Сазы деген жерде орналасқан кішкентай қорғанды таңдадық. Орталық зират толығымен қиратылған – тек сүйектердің бірнеше фрагменттері қалды. Мағыналы әрі қызықты нәрсе табуға үмітімізді жоғалтып, жұмыстарды тоқтатуға бет бұрған едік. Бірақ, бақылаулы тазарту жасаған кезде, оның қасынан басқа тұлғанын қанқасын таптық, ал жер үстіндегі құрылыс тастарының астынан түйіршіктеу техникасымен жасалған салтанатты қару мен алтын әшекейлер (оларға мыңдаған алтын моншақтар жапсырылған) және қола айналар табылды.

Ашығын айтсам, менің бұл туралы әңгімелегенім қазіргі қарақшыларға жол белгісі болама деп қорқамын. Олар баяғыда осы зиратқа келіп кеткен, бірақ бұл кішкентай қорған, шамасы, олардың назарын тартпаған шығар.

Есік өңіріндегі «алтын адамның» қаңқалық қалдықтары негізінен жоғалған болса (атап айтқанда, оның бас сүйегі болған жоқ, сондықтан ол әйел ме, әлде ер адам ба - әлі талқылануда). Ал мұнда ешбір күмән туындаған жоқ, өйткені жас жігіттің қаңқасы толық сақталған. Мәйітті монолит қалпында ойып алып, Шығыс Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану мұражайына апарып жеткіздік. Онда Берел қорғандарындағы (Катон-Қарағай ауданы) сүйектерді зерттеу үшін Шығыс Қазақстанға келген Миклухо-Маклай атындағы РҒА антропология институтының антропологтарының көмегімен біз алғашқы кешенді зерттеулер өткіздік.

Әзірше жас жігіттің мәйіті біздің дәуірге дейін VIII-VII ғасырда жерленген деп есептедік, яғни ол Есіктегі адамнан төрт ғасыр бұрын өмір сүрген болып табылады. Артефакт шипамаймен сыланғаны бірден байқалады: бұғанасы мен қолдары мумификация процесінде бұрғыланған. Осы процедураға ұшыраған адамдардың қалдықтарын біз бұрында Берел деген жерде тапқанбыз, бірақ оларға салыстырғанда бұл жас жігіт кем дегенде үш-төрт ғасыр бұрын өмір сүрген.

Енді антропологиялық қайта құру жұмыстары мен ДНК тесттердің барлық түрлерін өткізу қажет. Оның жасы жөніндегі жорамалдар шынайы болып шықса, онда 2800 жыл бұрын біздің ата-бабаларымыз қандай өмір сүргені туралы түсінігіміз айтарлықтай байытылады.

Мумияның «қарғысы»: аңызба әлде факт пе?

Зайнолла Самашевтың айтуынша, ШҚО облысының Тарбағатай аймағында «алтын жігіттің» қорғанының табылуы, өткен ғасырдың  90-шы жылдардың соңында Қазақстандық Алтайда ашқан Берел қорғандарындағы жұмыстарының жалғасы болды.

- Ресейлік Алтайда және Қытайдың Такла-Макан шөлінде мумифицикацияға ұшыраған қалдықтарды таба бастаған кейін, менде қорғандарда қазба жүргізу идеясы туындады – дейді археолог. Шығыс Қазақстанда да ұқсас қорғандар бар ғой! – деген ой келді. 1997 жылы Катон-Қарағай ауданындағы Берел деген жерге зерттеуге барып, қазба жұмыстарын жүргізу үшін ірі қорғандардың бірін таңдадым.  

Мазарда табылған заттарға қарасақ, мұнда патша (тайпаның көшбасшысы) жерленген, ал оның қасында әйел және 13 жылқы. Қорғанда табылған барлық көркемөнер өнімдері, зергерлік бұйымдардан бастап жылқылардың керек-жарақтарына дейін ағаштан жасалып алтынмен қапталған.

Егер жазылған деректерге сүйейнетін болсақ, Зайсан ойпатына дейін созылған Қазақстандық Алтайда, «алтын қорғаушы грифтар тайпалары» өмір сүрген. Бұл атауды оларға грек саяхатшысы және Проконнес қаласынан келген Аристей деген тарихшы берген. Оның жол жүру жазбаларында баяндалған ақпаратты Геродот өзінің төрт томдық «Тарих» деп аталатын жұмысында қолданған.

Кішкентай түсінік: осы халықтың өзіндік атауын ғалымдар әлі күнге дейін білмейді. Қытайлық дереккөздерге қарасақ, олар өздерін имуго деп атайтын деп айтуға негіз бар («и» - қытайша бір, «му» - көз, «го» - мемлекет). Сонымен «бір көзділердің мемлекеті» болып шықты. Грек дереккөздерінде «алтын қорғаушылардың» жанында аримасптар (аудармада «бір көзділер») өмір сүргені туралы хабарланады. Яғни, грек және қытай дереккөздеріндегі ақпараттар бірі-біріне сәйкес келеді.

«Алтын қорғаушы грифтар» деген атау өте оңай түсіндіріледі. Ол тайпа Алтайдан алтын тауып, одан скифтердің аңдар стиліндегі әртүрлі бұйымдарды жасаған. Негізгі мотив - синкретикалық жаратылыстардың, жартылай құс, жартылай аң болып табылатын грифондардың бейнесі. Мысалы, патшаның зиратында мүйізді, қанатты, үлкен құлақты жолбарыс-грифонның мүсіні түрінде жасалған патшаның байрағы табылған.

Грифтардың қасында өмір сүрген аримасптардың маңдайларында көз бейнесінің таңбасы болатын. «Бір көзділердің» мемлекетті Қара өзен мен Ұлы көлдің (ол Қара Ертіс және Зайсан болуы әбден мүмкін) төменгі ағысында орналасқан. Геродоттың пікірі бойынша, аримасптар грифтардың алтындарын тартып алу үшін жиі шабуыл жасайтын.

Бірақ грифтар патшасының жерлеуіне оралайық. Ер адамның тамаша шаштысы (парик), мұрты және сақалы жақсы сақталған. Оның денесі бальзамдалған, бірақ көне кезде де, кейін де бірнеше рет тонаушылдыққа ұшырап, нәтижесінде термалды тепе-теңдік бұзылып, мумия қатты зақымдалған. Ал жылқылар (айтпақшы, барлық 13 жануарлар қызыл-қоңыр түсті) өте жақсы сақталған, сондықтан ғалымдар олардың асқазандарындағы тамақ арқылы флора құрамын және көмілген уақытын анықтаған.  

- Қазба жұмыстары барысында жиі мистикалық сыбыстар пайда болады. Мысалы, Темірланның зиратының ашылуы Ұлы Отан соғыстың басталуының себепшісі, «алтай ханшайымы» жерленген Укок үстіртіндегі қорғанның ашылуы 1990-жылдардың ортасындағы Алтайдағы табиғат апаттардың себепшісі дейді. Сіз ондай мәселеге тап болмадыңызба?

- Археологияның айналасындағы қоғамдық пікірді қоздыратын пікір-таластарға ешқашан сенуге болмайды, әйтпесе біз орта ғасырға қайта ораламыз. Археологиялық орындар ежелгі және ерте ортағасырлық тарих туралы ақпараттың бірден-бір көзі болып табылады.

Сол кезде жазбаша дереккөздер мүлдем болмады, немесе олардың саны өте аз еді. Егер археологиялық қазбалармен байланысты сәйкестік болса, онда ол кездейсоқ болған.

Зираттарды зерттеу, әрине, барлық сұрақтарға толық жауап бермейді. Оны тек археологиялық көздерінде кешенді көзқарас арқылы, яғни қорғандардан басқа да оған қатысты елді мекендер, қалалық, көне шахталар мен кеніштер, петроглифтер, тас мүсіндер, ғибадатхана кешендерін зерттеу арқылы жасауға болады. Құндылық ескерткіштеріне келер болсақ, ол жерден біздің ата-бабаларымыз қолданған нәрселер алынады.

Олар арқылы жерлеу рәсімдері туралы, дін туралы, сол кездегі мифология туралы біле аламыз. Бұрын, мысалы, археологиялық ғылыми-зерттеу кезінде сүйектің қалдықтарына аз көңіл бөлінетін, жерленген адамның тек жынысы мен жасын анықтаумен шектелетін. Бірақ қазір сүйектер арқылы біздің ата-бабаларымыздың диетасын анықтауға болады, олардың аурулары жөнінде, өмір сүрген климаттық жағдайлардың сипаты туралы, тіпті мінездері жөнінде білуге болады.

Мәселен, қайтыс болған кезде «алтын қорғаушы грифтардың» көшбасшысы 30-35 жаста еді. Шамамен ежелгі емшілер шайқастағы жарақаттан кейін оның басынан сүйек бөліктерін және ұйыған қанды алып тастауға тырысқан, бірақ операция кезінде ол қайтыс болды.

Антропологтардың алғашқы қорытындылары бойынша, бет-бейнесіне қарағанда, көшбасшы жігерлі, күшті және батыл адам болған. Өмірін соғыстарда өткізген: оның жеті қабырғасы сынып, тірі кезінде қалпына келген, және омыртқасында бірнеше сынықтар табылған. Оның қасында жерленген әйелге келер болсақ, ол әлі күнге дейін ғалымдар үшін құпия болып табылады. Алдын ала жасалған ДНҚ зерттеуі патшамен тығыз байланыста екенін және 15 жылдан кейін жерленгенін көрсетеді. Мүмкін бұл әйел патшаның анасы болған шығар. Осы жылдың көктемінде біз оның қалдықтарын зерттеуді жалғастырдық. Ол жерленген қорғанда тек бас киім қалған. Қазір оны толығымен тазарттық, енді қайтадан қалпына келтіреміз.

Артефактты ұрлау

Шығыс Қазақстан облысының аумағы өте маңызды мәдени және тарихи үдерістер орын алған аймақ.

- Алайда ата-бабаларымыздың ізін іздеу тек осы облыс аумағымен, тіпті Қазақстанмен шектелуі тиіс емес, - дейді Зейнолла Самашев. - Мүмкіндігінше, бірлескен экспедицияларды ұйымдастыру қажет. Қазір Қазақстан археологтары шетелдік әріптестерімен бірлескен зерттеулер өткізу туралы келіссөздер жүргізуде.

Мысалы, Моңғолия аумағында ежелгі түрік дәуірінің ескерткіштерін зерттеу басталды. Бұл біздің тарихымызды қалпына келтіру үшін өте маңызды. VII ғасырдағы түркі билеушісінің жер астылық кесенесі де бар. Бұны ұзақ уақыт бойы қазақстандық-монғолиялық экспедицияның құрамында жұмыс істеген ғалымдар білетін, бірақ ежелгі қорғанды ашу туралы шешім тек 2011 жылғы жазда қабылданды.

Олар бірегей қорғандарды ашу үшін классикалық техникасын қолданғысы келмегендіктен, батылдық жасамады. Мұны экскаватормен, тіпті күрекпен ашу ақылсыздық, өйткені сыртқы құрылымы мен сәулеті жойылатын еді. Жаңа әдістерді іздестіру барысында ғалымдар Египетке, Батыс және Орталық Қытайға сапар шекті, онда 12 басқарушы әулеттердің резиденциялары болған еді.

Экспедицияның мүшесі, қазақстандық археолог Қаржаубай Сартқожаұлының айтуынша, қазақ және моңғол мамандары түрлі әдістердің салыстырмалы талдауын жүргізіп, қазба жұмыстарын үлкен сақтықпен бастады. Жер астында орналасқан қабырғадан 42 метр қашықтықта таяз қазба (тек 30 сантиметр) жасалды. Көп ұзамай алғашқы мәдени қабат ашылды - сылақ.

Ол жойылған кезде, кесенеге апаратын дәліз көрінді. Мұнда, қола құлыптармен бекітілген, әдемі сақталған ағаш есіктері бар бүйірлік камералар табылды. Кілті камераның ішіне жатқан, таң қалдыратыны, ол әлі де жұмыс істейді, яғни есіктерді оңай ашады.

Ол жерде ағаш тағынан басқа, өртенген адамның күлі салынған қорап, қабырғада 120 шаршы метр көлемінде орналасқан монументалды кескіндеме және жүздеген терракоттан (саз) және ағаштан жасалған адам мен жануарлардың мүсіндері, тәжі, білезіктер, сақиналар және VII ғасырдың бірнеше мың византиялық, соғдылық, көне түріктік монеталары табылды.

- Бұл байлық (әсіресе алтын) «қара археологтардың» назарынан қалайша тыс қалған?

- Каржаубай Сартқожаұлының айтуынша (ол Моңғол мемлекеттік университетінің түлегі, 2001 жылы тарихи отанына оралды), буддизмді үстанатын Моңғолияда ондайлар жоқ. Жергілікті дәстүр бойынша, қорғандары қазу және ағаштарды кесу ұлы күнә болып саналады, және кез келген талпыныс қатаң жазаланады. Сондықтан бірде-бір көне жерлеу тоналмаған.

Моңғолдар үшін жерлеу олардың ата-бабаларынікі ме, түріктердікі ме, қытайлықтардікі ме - маңызды емес. Кез-келген ескерткіш олар үшін қасиетті. 1891 жылы белгілі ресейлік шығыстанушы-түркітанушы Василий Радлов түркі әлемінің алғашқы астанасы Орду-Балықтан тас ескерткіштің сынып қалған фрагментін алып кетуге тырысқан кезде, жергілікті тұрғындар оны өлтіреміз деп ескерткен, содан кейін ұлы ғалым сүйікті артефактінің фрагментін түн жамылып ұрлап алған.

Кесенені тонауға бірден-бір әрекет жасаған кісі - жерленген билеушінің замандасы. Күмбезге дейінгі дәліздің төртінші қабатында адамның сүйектері табылды. Жер астында қалмас бұрын, ол үш метрлік туннель жасап үлгерген. Тазы ит апатқа ұшыраған иесіне көмектесуге тырысып, сондай-ақ, жер астында қалған.

Бірақ мен өзімнің жүрегіме қасиетті Берел қорғандарына ораламын. Барлық қазылған жерлеулер қалпына келтіріледі: олар 2,5 мың жыл бұрын сияқты болады. Қазір олардың орналасқан жерінде Берел атты мемлекеттік тарихи-мәдени мұражай-қорық құрылды. Бұл ғылым, мәдениет және туризмді дамыту үшін өте маңызды объект, сондай-ақ жастарға патриоттық тәрбие беру орны болады деп күтудеміз. Берел кешенін халықаралық алтаистика орталығына айналдыру жоспарымыз бар.

Комментарии