ЧЕТВЕРГ, 16 АВГУСТА 2018 ГОДА
2298 1-08-2018, 13:59

По следам великого предка Мукали

Ұлы бабамыз Мұқалидің ізімен

В Талдыкорган вернулась международная экспедиция. Мало кто знает, что Китай хранит историю казахов. Согласно историческим данным, великий полководец Мукали, возглавивший поход против империи Цзинь, был казахом из рода «жалаир», входящего в состав старшего жуза. Чтобы глубже узнать историю его жизни, прикоснуться к ней и воочию ознакомиться с местом правления полководца, руководство Алматинской области организовало международную экспедицию по следам великого гована в Китайскую Народную Республикую. Делегация из 19 человек, в состав которой вошли ученые, историки, писатели, исследователи, журналисты, операторы и режиссеры, посетила сразу три китайских столицы. Это действующая столица Пекин, города Юйлинь и Сиань.

Немного истории

          Во времена правления Чингисхана 14-летний Мукали вместе с отцом и другими джалаирами, взятыми в плен, попал к монгольскому правителю. Здесь он вырос и прошел путь от нукера до полководца. Благодаря самоотверженной верности и таланту полководца, он прослужил хану 40 лет и вошел в плеяду влиятельных людей Востока.

Не зря при рождении батыра шаманы предсказали его непростое будущее. Он вырос и стал одним из главных соратников Темуджина. Исторические источники сообщают, что высокий и смуглый Мукали был уравновешенным борцом и метким стрелком. Пиком его военной карьеры историки считают руководство 62-тысячным войском и назначение в 1217 году полноправным наместником хана в Китае. Он проявил себя как умелый политик, способный одерживать победу даже в самых сложных боях. В его распоряжение были предоставлены несколько туменов, в том числе 23 тысячи непосредственно монголов.

Книгу о его исторических достижениях и подвигах издал главный редактор журнала «Китайские писатели» и директор дома издательства «Бейжин» Акбар Мажит. Он подробно описал успехи великого предка казахского народа, данные о котором изучал в исторических архивах КНР. В своей предсмертной записке Мукали гован оставил детям послание. В нем было указание, где предать земле тело полководца. Вероятно, что не исключал возможности разрушения истинного места захоронения, и велел сделать еще 9 могил в разных местах.

Несмотря на все подвиги, информации о жизни героя немного. Потому, считают организаторы, уникальная экспедиция позволила не только обогатиться духовно, но и ознакомить земляков с глубокой историей предков.

 Мемориал в Юйлине

Весьма интересная и насыщенная поездка продлилась семь дней. За это время участники встретились с представителями мэрии Юйлиня, уполномоченным Послом Казахстана в Китае, писателем Акбаром Мажитом и посетили экскурсию по историческому маршруту полководца.

Особое внимание изучающих привлек городской округ Юйлинь в провинции Шэньси. Тут на трех гектарах раскинут мемориальный комплекс, посвященный главнокомандующему Мукали-говану. За местом захоронения великого полководца следят с особым почтением, ведь он был правителем Поднебесной и объединил народ Китая.

Сейчас на местах исторического мемориала ведутся масштабные реставрационные работы. А за мавзолеем Мукали расположены еще 12 строений, символизирующих двенадцать потомков, продолживших миссию великого предка.

Жао Зы Чинь – так зовут смотрителя, или как по-нашему говорят шыракшы. Он рассказал, что жители провинции Шэньси по-особенному чтят Мукали и считают его родным предком.

- Я хранитель этого мемориала в пятом поколении, смотрю за этой местностью с 1985 года. До меня здесь работали мои два прадеда, дед и отец. До этого я был бухгалтером в этом городе. В 90-х годах я полностью сдал свою работу в казне, а потом официально приступил к нынешним обязанностям. Руководство Юйлиня поручило мне охранять это исторически- культурное достояние. Всю территорию мы облагораживали сами, я ходил и собирал деньги. Мне уже исполнилось 73 года, и я скоро передам эстафету своему сыну. Это наша святая обязанность - оказывать почет и уважение Великому говану, - говорит он.

По словам смотрителя, раньше мавзолей Мукали был больше. Однако после разгрома в 1965 году, возвести его заново удалось лишь в 1996 году. Жители провинции верят в то, что дух полководца хранит и защищает жителей Поднебесной.

В начале 20 века в этой местности была засуха. Не было дождей и на полях не было урожая. После захоронения здесь останков гована появились дожди. Жители провинции считают Мукали своим спасителем. Мукали и его потомки воссоединили все четыре рода в Китае и создали великую империю Юань.

- Земля у нас плодородная, каждый год мы собираем богатый урожай, часто идут дожди, нет никаких катаклизмов и стихийных бедствий. Мы от всего сердца верим, любим и защищаем Мукали, - подытожил смотритель.

 Поиск правды

Автор историко-биографической хроники Мукали Акбар Мажит поведал о том, как проходили поиски места захоронения сына казахского народа.

- Он принимал действенное участие во многих походах великого хана огромной монгольской империи, простиравшейся на тысячи километров с востока на запад. Я изучал историю Мукали и долго искал место его захоронения. В архивах есть информация, что он погиб в местности Вэньши. Предполагается, что он упал с лошади, возможно у него случилось кровоизлияние в мозг или остановка сердца. Тогда ему было 54 года. Затем я начал искать его могилу в Пекине, но там она тоже не нашлась. Позже пришла информация, что захоронение находится в Юйлине. Оказалось, в начале 20 века монголы его перезахоронили в провинции Шэньси, - сказал он.

          Акбар Мажит вложил много труда в издание книги «Мукали». Он учился в китайской школе, освоил язык и традиции китайского народа. Известно стало и о том, что в настоящее время посольство РК в КНР совместно с Китайской академией общественных наук уже завершили перевод истории Казахстана. По словам чрезвычайного и полномочного Посла Казахстана в Китае Шахрата Нурышева, перевод издания данной книги в Китае поможет китайскому читателю получить альтернативное мнение по истории Казахстана.

- Нам известно, что в китайских архивах много информации об истории наших предков. Учебник истории Казахстана, изданный в Казахстане, даёт немного иной взгляд на историю казахов с нашей точки зрения. Мы считаем, что изданный перевод поможет читателю получить более полную информацию о нашей истории. Что касается Мукали, будучи правой рукой Чингисхана, он был удостоен звания «Гован», что означает правитель Китая.

Из истории известно, что Мукали внёс большой вклад в укрепление и становление Китайской империи. Историки, которые занимаются изучением периода того времени, знают о том, что была такая личность, которая руководила Китаем. Поэтому мы считаем, что это будет полезным для двухсторонних добрососедских отношений, - сказал посол.

На родной земле

Итоги экспедиции, организованной руководством Алматинской области в рамках программы «Рухани жангыру», помогут укреплению отношений Казахстана и Китая. Посол подчеркнул, что Мукали установлен памятник во внутренней Монголии и функционирует музей.

Международная экспедиция «Мукали» завершила свою работу в Китайской Народной Республике. Ее участники вернулись в родной Жетысу и подвели итоги, о которых рассказали на брифинге службы коммуникаций Алматинской области.

 По итогам международного исследования учеными экспедиционного состава было предложено возведение исторического мемориального комплекса на территории Жетысуского края.

К слову, в настоящее время член международной экспедиции, председатель Союза архитекторов Алматинской области Каби Баулыков занимается разработкой проекта архитектурного комплекса. По предварительным данным, мемориал будет расположен между Кербулакским и Коксуским районами, на горе Шынгыс тобе. Возможно именно здесь, на одном из интереснейших туристических объектов региона, раскинется архитектурное строение, которое увековечит имя героя в памяти казахского народа.

          Известный писатель Бексултан Нуржекеев также был в составе экспедиции. Он рассказал о том, какую глобальную роль сыграет возведение комплекса для будущего страны.

- Я очень высоко оцениваю уровень организованной поездки. Нас хорошо встретила Китайская Народная Республика. Это говорит и о нашем, и об их уважительном отношении к Мукали. В стране, которая не является родиной гована, имеется мемориальный комплекс, масштабы которого завораживают. Почему бы и нам не построить такой, куда будут приходить и стар и млад, знакомиться с историей и чтить память великих предков. По некоторым причинам, история многих великих предков казахского народа не дошла до нашего поколения. Но сейчас есть возможность собирать и изучать данные о них. Думаю, строительство исторически важных объектов привнесет большой интерес к изучению истории, - сказал он.

Напомним, главной задачей экспедиции было восстановление данных о Мукали, знакомство с историческим маршрутом гована, а также пропаганда истории среди населения.

- Теперь, когда информация собрана, мы будем тщательно изучать полученные данные. По итогам проведенной экспедиции уже идут соответствующие переговоры с руководством города Юйлинь о дальнейшем сотрудничестве. Мы уже получили проект меморандума о сотрудничестве по обмену опытом в сфере образования, туризма, искусства, культуры, молодежной политики и информации. Буквально до конца года мы ожидаем приезд делегации из провинции Шэньси. Руководство области в лице Амандыка Баталова поддержало наш проект. Вполне возможно, что Юйлинь и Талдыкорган станут побратимами, - подытожил руководитель управления внутренней политики Алматинской области Рустам Алпысбаев.

Отметил он также, что между Казахстаном и Китаем налаживаются торгово-экономические отношения, в рамках инициированного главами двух государств проекта «Великий шелковый путь». А проведенная экспедиция станет положительным витком вдохновения в развитии культурных отношений.

К слову, материалы собранные в процессе экспедиции, лягут в основу научных статей и документальных фильмов. Помимо этого, рассматривается вариант съемок фильма о Мукали в сотрудничестве с ученым, писателем, автором книги «Мукали» Акбаром Мажитом, который является еще и председателем Союза кинематографистов и сценаристов Китайской Народной Республики.

В завершение пресс-конференции спикеры подчеркнули, что в ближайшее время будет подготовлен материал для книги на трех языках, опубликована серия статей, также будет презентован документальный фильм.

Талдықорғанға халықаралық экспедиция қайта оралды. Қазақтардың тарихын Қытай сақтап отырғаны туралы көп адамдар біле бермейді. Алайда, Цзинь империясына қарсы науқан жүргізген әскери қолбасшы Мұқали, тарихи деректерге сәйкес, ұлы жүздің құрамындағы «жалаир» руынан шыққан қазақ болатын. Оның өмірі туралы тереңірек білу үшін және әскери қолбасшының орналасқан жерді өз көздерімен көрі үшін, Алматы облысының әкімшілігі Қытай Халық Республикасына халықаралық экспедиция ұйымдастырып, 19 адамды құрайтын делегацияны ұлы гоуэнның жолымен сапарға жіберді. Сонымен, ғалымдар, тарихшылар, жазушылар, зерттеушілер, журналистер, операторлар, кинорежиссерлер Қытайдың қазіргі астанасы Пекинге және Юйлинь мен Сиань қалаларына барып қайтты.

Тарихқа біраз шолу

Шыңғыс ханның билігі кезінде 14 жастағы Мұқали әкесімен және басқа да жалайырлармен бірге монғол билеушісіне тұтқынға алынған. Мұнда ол нукерден бастап әскери қолбасшысы деңгейіне дейін өскен. Өзінің жанқиярлығы мен талантының арқасында ол 40 жыл бойы ханға қызмет етіп, Шығыс халқының ең ықпалды адамдарының қатарына енді.

Батырдың туылған кезінде шамандар оның күрделі болашағын болжауы да тегін емес. Ол өсе бара Темуджиннің басты серіктерінің бірі болды. Тарихи дереккөздердің күәлігі бойынша, биік бойлы, қараторы Мұқали мінезі өте ұстамды жауынгер және мерген атқыш болған. Тарихшылар оның 62 мың сарбазды құрайтын әскердің басшылығын және 1217 жылы Қытайда ханның толыққанды орынбасары лауазымына тағайындалуын әскери мансабының шыңы деп есептейді. Ол өзін қандай да күрделі шайқастарда жеңіске жететін аса қабілетті саясатшы ретінде көрсете білген. Ал оның қарамағына бірнеше түмен, соның ішінде 23 мың моңғолдар болған.

«Қытай жазушылары» журналының бас редакторы және «Бейжин» баспасының директоры Ақбар Мәжит Мұқалидің тарихи жетістіктері мен батырлығы туралы кітап жариялап шығарды. Ол қазақ халқының ұлы бабасының өмірбаянын ҚХР тарихи мұрағаттарының мәліметтері негізінде сипаттаған. Мұқали гоуэн өзінің өлер алдында балаларына жолдау қалдырған екен. Онда әскер қолбасшысының мәйітін қай жерге орналастыру керектігі көрсетіліпті. Шынайы көму орынының жойылып кету мүмкіндігін ескеріп, Мұқали әртүрлі жерлерде тағы 9 зират жасауды бұйырған.

Айтарлықтай ерлігі мен батырлығына қарамастан, кейіпкердің өмірі жөнінде ақпарат аз. Ұйымдастырушылардың айтуынша, сондықтан бірегей экспедиция рухани байыту ғана емес, ол жерлестерді ата-бабаларының терең тарихымен таныстыру үшін де мүмкіндік берді.

Юйлиньдегі мемориал

Өте қызықты сапар жеті күнге жалғасты. Осы уақыт ішінде қатысушылар Юйлинь қаласының әкімшілік өкілдерімен, Қытайдағы Қазақстан Республикасының уәкілетті елшісі, жазушы Ақбар Мәжитпен кездесті және әскери қолбасшы Мұқалидің тарихи маршрутына саяхат жасады.

Шэньси провинциясының Юйлинь қаласы зерттеушілердің ерекше назарына ие болды. Мұнда үш гектар жерде әскери қолбасшы Мұқали-гоуэнға арналған мемориалдық кешен орналасқан. Ұлы қолбасшының көмілген жеріне ерекше құрметпен қарайды, өйткені ол империяның билеушісі болып, Қытай халқын біріктірген.

Енді тарихи ескерткіш орындарында қалпына келтіруіне бағытталған ауқымды жұмыстар жүргізілуде. Мұқали кесенесінің арғы жағында 12 ғимарат орналасқан, олар ұлы бабамыздың ісін жалғастырған он екі ұрпақты бейнелейді.

Қамқоршының, немесе, қазақша айтқанда щырақшының аты Жао Зы Чинь. Шэньси провинциясының тұрғындары Мұқалиді ерекше құрметтеп, оны өздерінің туған ата-бабасы ретінде көреді.

- Мен осы мемориалдың бесінші буындағы сақтаушысымын, 1985 жылдан бері бұл аймақты қадағалап жүрмін. Маған дейін мұнда менің екі арғы атам, атам және әкем жұмыс істеді. Бұған дейін мен осы қалада бухгалтер болдым, 1990-шы жылдары мен өз жұмысымды қазынаға толығымен тапсырып, содан кейін қазіргі міндеттерімді ресми түрде жалғастырдым, өйткені Юйлинь басшылығы маған осы тарихи-мәдени мұраны қорғауды тапсырды. Біз бүкіл аумақты қолға алып, ақша жинап, бәрін ретке келтірдік. Қазір мен 73 жастамын, көп ұзамай эстафетаны балама тапсырамын. Ұлы гоуэнды сыйлап құрметтеу біздің қасиетті міндетіміз», - дейді ол.

Қамқоршының айтуынша, Мұқалидің кесенесі бұрын  осыдан да үлкен болған еді. Алайда, 1965 жылы соққыға ұшырағаннан кейін, оны тек 1996 жылы қайта қалпына келтіру мүмкіндігі болды. Провинция тұрғындары қолбасшының рухы империяның тұрғындарын сақтап, қорғайтынына сенеді.

XX ғасырдың басында осы аймақта құрғақшылық болған екен. Жаңбыр жаумай, далада егін өспеген. Гоуэнның мәйітін осында жерлегеннен кейін жауын жауатын болды. Провинция тұрғындары Мұқалиді өздерінің құтқарушысы деп санайды. Мұқали мен оның ұрпақтары Қытайдағы барлық төрт әулетті қосып, ұлы Юань империясын құрды.

- Біздің жер құнарлы, жыл сайын мол өнім жинаймыз, жаңбыр жиі жауады, катаклизмдер мен табиғаттық апаттар жоқ. Біз Мұқалиға шын жүректен сенеміз, оны жақсы көреміз және қорғаймыз», - деп қорытындылады шырақшы.

Шындықты іздеу

Мұқалидің тарихи және өмірбаяндық жазбасының авторы Ақбар Мәжит қазақ халқының ұлының жерленген жерін іздеу жұмыстары қалай өткенінн айтты.

- Ол шығыстан бастап батысқа қарай мыңдаған шақырымға созылып жатқан Моңғол империясының ұлы ханның көптеген науқандарына белсене қатысқан. Мен Мұқалидың тарихын зерттеп, оның жерленген жерін ұзақ уақыт бойы іздедім. Мұрағатта оның Вэньши аймағында қаза болғаны туралы ақпарат бар. Ол атынан құлап, бәлкім, миына қан құйылуы немесе жүрегі тоқтап қалуы мүмкін деп есептеледі. Сол кезде ол 54 жаста еді. Содан кейін мен оның мазарын Пекинде іздей бастадым, бірақ ол онда да табылмады. Кейінірек бір хабарлама бойынша зират Юйлиньде орналасқан деп айтылған. ХХ ғасырдың басында моңғолдар оны Шэньси провинциясында қайта көмген екен», - дейді ол.

Ақбар Мәжит «Мұқали» кітабын жариялауда үлкен жұмыс атқарды. Ол қытай мектебінде оқып, қытай халқының тілі мен дәстүрлерін игерді. Қазіргі уақытта ҚХР-дағы ҚР Елшілігі Қытайлық әлеуметтік ғылымдар Академиясымен бірігіп Қазақстан тарихының аудармасын аяқтағаны туралы белгілі болды. Қазақстанның Қытайдағы төтенше және өкілетті елшісі Шахрат Нұрышевтың  айтуынша, бұл кітаптың аудармасының басылуы қытай оқырмандарына Қазақстан тарихы туралы балама көзқарас алуға көмектеседі.

- Қытай мұрағаттарында біздің ата-бабаларымыздың тарихы туралы көп ақпарат бар екенін білеміз. Қазақстанда жарық көрген Қазақстан тарихының оқулығы қазақтардың тарихына біздің көзқарасымызға қарағанда сәл өзгеше көзқарас береді. Жарияланған аударма оқырмандарға біздің тарихымыз туралы толығырақ ақпарат алуға көмектесетініне сенімдіміз. Мұқалиге келсек, ол Шыңғыс ханның оң қолы бола тұра, «Гоуэн» деген атаққа, яғни Қытай билеушісі атағына ие болған.

Мұқали Қытай империясын тұрақтандыруға және нығайтуға үлкен үлес қосқаны тарихи тұрғыда белгілі. Сол уақытты зерттеген тарихшылар кезінде осындай адам Қытайды басқарғанын біледі. Сондықтан осы мәлімет екі жақты тату көршілік қатынастарына пайдалы болатынына сенеміз», - деді елші.

Туған өлкемізде

Алматы облысының басшылығы ұйымдастырған «Рухани Жанғыру» бағдарламасының аясында өткізілген экспедицияның нәтижелері Қазақстан мен Қытай арасындағы қарым-қатынасты нығайтуға көмектеседі. Елшінің айтуы бойынша Моңғолияның ішкі бөлігінде Мұқалидің ескерткіші орнатылып, мұражай ашылған.

«Мұқали» атты халықаралық экспедициясы Қытай Халық Республикасындағы өз жұмысын аяқтады. Қатысушылар өздерінің туған Жетісу аймағына оралып, нәтижелерін қорытындады. Ол туралы Алматы облысының байланыс қызметінің брифингінде хабарланды.

Халықаралық зерттеу нәтижелері бойынша экспедиция құрамындағы ғалымдар Жетісу аймағында тарихи ескерткіш кешенін орнатуды ұсынды.

Айтпақшы, қазіргі кезде халықаралық экспедицияның мүшесі, Алматы облысы сәулетшілер одағының төрағасы Қаби Баулыков сәулет кешенінің жобасын әзірлеуде. Алдын-ала мәліметтер бойынша, ескерткіш Кербұлақ пен Көксу аудандарының ортасында, Шыңғыс тауында орналасады. Мүмкін, осы аймақта қазақ халқының жадында батырдың атын мәңгі есте қалдыратын сәулет құрылымы және ең қызықты туристік нысандарынның бірі орын алады.

          Экспедицияға белгілі жазушы Бексұлтан Нұржекеев қатысқан. Ол кешеннің құрылысы елдің келешегі үшін атқаратын жаһандық рөлі туралы айтты.

- Ұйымдастырылған сапарды өте жоғары деңгейде бағалаймын. Бізді Қытай Халық Республикасы жақсы қарсы алды. Бұл біздің де, олардың да Мұқалиге құрметпен қарауымыздың белгісі. Гоуэнның туған жері болып табылмайтын елде тамаша мемориалдық кешен бар, оның ауқымы өте қызықтырады. Біз неліктен кәрілер мен жастар келіп, тарихпен танысып, ұлы бабамыздың есімін құрметтейтін ескерткіш жасамаймыз? Кейбір себептермен қазақ халқының көптеген ұлы ата-бабаларының тарихы біздің ұрпаққа жете алмады. Бірақ қазір олар туралы деректер жинау және оларды зерттеу мүмкіндіктері бар. Тарихи маңызы бар нысандардың құрылысы тарихты зерттеуге үлкен қызығушылық тудырады деп ойлаймын », - деді ол.

Экспедицияның негізгі міндеті - Мұқали жөніндегі деректерді қалпына келтіру, гоуэнның тарихи бағыттарымен танысу, сондай-ақ халықтың арасында насихаттау болғанын  естеріңізге сала кетейік.

- Енді, ақпарат жинақталған кейін, біз деректерді мұқият оқып шығамыз. Экспедиция қорытындысы бойынша Юйлинь қаласының басшылығымен одан әрі ынтымақтастықты жалғастыру бойынша келіссөздер жүргізіліп жатыр. Біз білім беру, туризм, өнер, мәдениет, жастар саясаты және ақпарат саласындағы тәжірибе алмасу бойынша ынтымақтастық туралы меморандум жобасын алдық. Жылдың аяғына дейін Шэньси провинциясынан делегация келуін күтеміз. Облыс басшысы Амандық Баталов біздің жобамызды қолдады. Алматы облысы ішкі саясат бөлімінің бастығы Рустам Алпысбаев Юйлинь мен Талдықорған бауырлас болуы мүмкін – деп қорытындады.

Ол сондай-ақ Қазақстан мен Қытай арасындағы екі мемлекет басшыларының бастамасымен «Ұлы Жібек жолы» жобасы шеңберінде сауда-экономикалық қарым-қатынас орнатылуда, - деп атап өтті. Ал экспедиция мәдени қарым-қатынастарды дамытуға қосымша шабыт береді.

Экспедиция барысында жиналған материалдар ғылыми мақалалар мен деректердің негізі болады. Сонымен қатар, Қытай Халық Республикасының кинематографистер мен режиссерлер одағының төрағасы, «Мұқали» атты кітаптің авторы Ақбар Мәжитпен бірігіп, фильм түсіру мүмкіндігін қарастыруда.

Соңында баспасөз конференциясының спикерлері жақын арада үш тілде шығатын кітаптың материалдары дайын болады деп атап көрсетті, сондай-ақ мақалалар сериясы жарияланады және деректі фильм ұсынылатын болады.

Автор: Галина Митковских

Комментарии

Нет комментариев

Комментарии к данной статье отсутствуют. Напишите первым!

Оставить мнение