СУББОТА, 4 АПРЕЛЯ 2020 ГОДА
13682 27-04-2018, 08:59

Кто и как должен реагировать на выпады соловьевых и прочих в адрес Казахстана?

Қазақстандағы соловьевтар мен өзгелердің ерсі сөздеріне кім және қалай жауап беруге тиіс?


Практика, когда наши высшие государственные органы реагируют на любую, даже частную, критику в адрес Казахстана, только изнутри кажется нормальной. Со стороны подобная реакция часто выглядит нелепой и даже унизительной, тем более что существует негласное дипломатическое правило – не распыляться по мелочам.

Поводом для этого разговора стало очередное провокационное высказывание российского телеведущего Владимира Соловьева о нашей стране. В прямом эфире своей программы, комментируя тот факт, что Казахстан воздержался при голосовании в Совбезе ООН по российской резолюции относительно Сирии, он заявил следующее. «Мы что-то не знаем про наши отношения с Казахстаном? Вдруг где-то пробежала черная кошка? Или нам ждать, что следующий майдан будет направлен на Казахстан?».

Казалось бы, частное мнение частного лица, которое не способно сколько-нибудь серьезно повлиять на репутацию Казахстана и уж тем более рассорить два соседних государства. Но нет, уже на следующий день его растиражировали все казахстанские СМИ, прокомментировали политологи, блогеры и общественные деятели всех мастей. А далее по избитому сценарию: призывы принять меры в отношении одиозного журналиста и даже объявить его персоной нон-грата. И это в тот момент, когда вся мировая общественность активно осуждает попытки отказывать иностранным гражданам в праве на въезд в какую бы то ни было страну по политическим мотивам и тем более запрещать открытое выражение того или иного мнения.

Спустя сутки очередь дошла и до госорганов. Правда, на сей раз официальные лица ограничились комментариями журналистам. В частности, заместитель министра иностранных дел РК Ержан Ашикбаев отметил, что «время от времени, к сожалению, в нашей соседней, братской, дружественной стране появляются такого роды высказывания. Прежде всего мы ориентируемся на официальные высказывания государственных органов РФ… Вместе с тем, как и в предыдущие годы, безусловно, мы будем предпринимать определенные меры для того, чтобы такого рода мнения, высказанные рядом экспертов, политических или общественных деятелей не оказывали никакого урона отношениям стратегического союзничества, братским дружественным отношениям между нашими государствами».

Да, это было сдержанно, тактично и, скорее всего, вынужденно (под давлением общественных страстей). Но ведь все-таки было! Хотя в данном случае отказ от комментария выглядел бы гораздо солиднее, чем много слов ни о чем… Ведь это примерно то же самое, как если бы внешнеполитическое ведомство России стало комментировать реплики казахских общественных деятелей и журналистов национал-патриотического толка в СМИ и в социальных сетях (нередко очень жесткие, а порой даже откровенно русофобские). Вот если бы какое-то заявление, обидное для нас, затрагивающее наше национальное достоинство, сделало официальное руководство РФ, тогда совсем другое дело – молчание официальных органов было бы, как минимум, странным…

Уместно здесь вспомнить обиду представителей НК «Астана ЭКСПО-2017» на слова американского журналиста Джеймса Палмера, который в своей статье нелестно отозвался об организации выставки. Их переписку тогда обсуждала вся страна! Дошло до того, что за организаторов мероприятия пришлось вступиться Министерству информации и коммуникации…. Почему мы опускаемся до этого? Почему столь болезненно реагируем на чьи-то, даже частные, оценки относительно Казахстана? Может, под видом защиты национальных интересов скрывается банальный комплекс неполноценности?

Адиль Каукенов, LLM международного права, директор Центра китайских исследований: «Реагировать на каждый чих – дело неблагодарное»

Кто и как должен реагировать на выпады соловьевых и прочих в адрес Казахстана?

– Данный вопрос не так прост, как кажется, и должен рассматриваться в двух плоскостях. С одной стороны, чрезмерно активная реакция на любые высказывания частных лиц вредна – тем самым мы как бы признаемся в своей слабости и заодно тиражируем эти неприятные для нас оценки. То есть, чтобы запустить какую-то информационную волну или рассорить нас с кемто, всего-то нужно нелицеприятное высказывание о Казахстане (или об одном из его городов, жителях, выпускаемой продукции и т.д.) от имени какого-нибудь частного лица.

А дальше дело за малым – ждать, пока сами казахстанцы не растиражируют его по всем соцсетям. После того, как к обсуждению подключаются официальные лица на уровне министерства или правительства, дело переходит на государственный уровень, и, соответственно, слова частного лица транслируются уже по всем телеканалам и официальным СМИ. То есть были слухом, а стали реальной проблемой. Как показала история с фильмом о Борате, попытки опровергнуть неприятную о себе информацию или запретить ее распространение вызывают лишь еще больше насмешек.

В интернет-обсуждениях такую реакцию часто называют «эффектом Барбары Стрейзанд». Актриса, напомню, через суд пыталась запретить распространение попавших в Интернет своих частных фото, чем только вызвала повышенный к ним интерес. Отсюда вывод: реагировать на каждый чих людей, не являющихся государственными служащими и не занимающих ответственные посты, – дело неблагодарное.

С другой стороны, столь болезненная реакция на критику, думаю, связана с нашей общей слабостью. К примеру, в Вашингтоне практически не обращают внимания на негативные выпады в адрес США со стороны российских, северокорейских либо других иностранных СМИ. И там могут себе это позволить, имея мощные СМИ и используя «мягкую силу». То есть, большое значение имеет величина медийной мощи.

Грубо говоря, медиа тоже обладают разными весовыми категориями, поэтому Вашингтон или Москва редко реагируют на соответственно антиамериканские и антироссийские выпады частных лиц. А страны с менее мощными медиа-ресурсами и упоминаемостью нередко опасаются частных высказываний, запрещают таким лицам въезд на свою территорию т.п. Что, кстати, обычно выглядит как не совсем адекватная реакция и лишь усиливает негативный эффект.

Если же говорить применительно к Казахстану, то понятно, что медийные персоны типа Владимира Соловьева имеют настолько большую аудиторию, что полное игнорирование может создать впечатление обоснованности и правоты их политических выпадов в отношении нашей страны. Ведь отсутствие реакции – это как зеленый свет на тотальное шельмование.

Что касается МИД РК… Раз уж казахстанская аудитория так близко к сердцу принимает высказывания раскрученных российских журналистов, то ему больше ничего не остается, кроме как отвечать на запросы со стороны общественности, тем самым доказывая, что ведомство стоит на страже национальных интересов. Хотя стоит заметить, что в этот раз, в отличие от истории с тем же Боратом или статьей Палмера об ЭКСПО, реакция Казахстана в целом была вполне адекватной. Думаю, с опытом к нам постепенно приходит понимание того, что полемика – это единственный способ отстоять или донести свою точку зрения.

Казбек Бейсебаев, экс-дипломат: «Раз своего не имеем, то приходится слушать других»

– Телеведущие могут разное говорить, чтобы «держать» аудиторию, на то они и телеведущие. Главное – чтобы они не отходили от редакционной политики. Что касается высказываний на российском политическом ток-шоу, то тут как бы два момента. Первый. Конечно, это не дело официальных лиц комментировать разные частные высказывания на телеканалах соседнего государства. Однако сам тот факт, что заместитель министра иностранных дел комментирует слова российского телеведущего, говорит о том, что мы находимся в информационном пространстве России. Второй момент заключается в том, что у нас нет таких, как у Соловьева, политических ток-шоу, где журналисты, политологи и другие приглашенные лица могли бы высказывать свои частные точки зрения на ту или иную проблему. А раз своего не имеем, то приходится слушать и смотреть других, и иногда даже реагировать на официальном уровне.

Марат Толибаев, блогер: «Должен соблюдаться некий паритет»

Кто и как должен реагировать на выпады соловьевых и прочих в адрес Казахстана?

– Считаю, что в принципе госорганы не должны реагировать на высказывания частных лиц, являющихся гражданами других государств. Должен соблюдаться некий паритет. На высказывания общественных деятелей должны отвечать такие же общественные деятели Казахстана (если их это задело), но не МИД страны. Однако возможны ситуации, когда высказывания известных и популярных политических деятелей содержат признаки состава преступления. Допустим (чисто гипотетически), что депутат Госдумы России открыто призывает к захвату территории Казахстана. Это нарушает законы РФ. В таком случае МИД РК может попросить Россию привлечь его к ответственности по законам РФ. И совсем другое дело, если иностранные политические деятели говорят, что Казахстан – отсталая страна, не имела своей государственности и языка, является предателем и тому подобное. Это просто мнения и суждения. Реагировать на них на официальном уровне не следует.

Руслан Тусупбеков, политолог, специалист по международному праву: «Соловьев просто так ничего не говорит»

Кто и как должен реагировать на выпады соловьевых и прочих в адрес Казахстана?

– Считаю, что реакция МИД РК в данном случае была вполне уместной. Мы все, в том числе и наши официальные лица, прекрасно понимаем, что Соловьев просто так ничего не говорит. Его высказывания – это своеобразный пробный шар, «проверка на вшивость», если хотите. И «шар» этот запущен в наш адрес на самом высоком уровне – на уровне Кремля. Промолчим – давление усилится, и будут допускаться уже гораздо более резкие заявления. Вы же не думаете, что Соловьев просто так взял и высказал свое «мнение»?

Такие, как он, – рупоры сегодняшней политической элиты России и глашатаи ее политического курса. Тем более что тема, по которой он высказался, весьма для нас чувствительная – она касается нашего участия в международных делах в качестве самостоятельного игрока. И, заметьте, мы не просто субъект международного права, а уже второй год членствуем в Совбезе ООН. А это дорогого стоит, между прочим. И недовольство вызвало как раз таки наше голосование по сирийской резолюции, когда мы не поддержали позицию России, а просто воздержались.

Поэтому реакция (достаточно своевременная, надо заметить) нашего МИД на высказывания Соловьева лично меня приятно удивила. И тут важно понимать, почему же мы всетаки воздержались. Дело в том, что Казахстан был одной из сторон сирийского мирного процесса, предоставив переговорную площадку для участников конфликта. Именно поэтому Казахстан просто обязан был занять нейтральную позицию, что, собственно, и сделал. Еще один важный момент. Несколько лет назад Казахстан предпочитал не обращать внимания на высказывания Жириновского, Лимонова и прочих. Но сейчас времена совершенно другие – события в Украине поделили все на «до» и «после», став своеобразным временным водоразделом. Теперь любые высказывания, направленные против нашего суверенитета, языка и т.д., должны получать немедленную оценку со стороны нашего государства. Только оценка эта должна быть очень спокойной, взвешенной и объективной – без надрыва и истерик. Что в данном случае и произошло.

 

Біздің жоғарғы мемлекеттік органдар кез келген, тіпті жекеменшік тұлғаның, Қазақстан жөніндегі сын-қатерлеріне жауап бергені тек іштегі көзқарасқа қалыпты жағдайға ұқсайды, бірақ сырттан мұндай реакция көбінесе күлкілі болып көрінеді. Дипломатиялық ұстанымның ережесі бойынша ұсақ-түйектердің кеселімен шашырап кетуге болмайды.

Бұл сұхбаттың себебі ресейлік тележүргізуші Владимир Соловьевтің біздің ел туралы айтылған тағы бір арандатушылық сөздерінде болды. Бағдарламаның тікелей эфирінде, Қазақстан БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінде Сирия мәселесі бойынша ресейлік резолюциясын қарарда дауыс бермегені туралы ескертіп, былай деді: «Біз Қазақстанмен қарым-қатынасымыз туралы бір нәрсе білмеймей жүрмізбе? Арамызда бір түсінбеушілік пайда болғаны ма? Немесе келесі Майданды Қазақстанға жөнелтуді күтуіміз қажетпе?

Былай қарағанда ол сөздер Қазақстанның беделіне, әсіресе екі көрші мемлекеттер арасындағы қарым-қатынасқа қатты әсер ете алмайтын жеке тұлғаның жеке пікірі. Бірақ, келесі күні ол сөздер барлық қазақстандық БАҚ-тарға көшіріліп, саяси талдаушыларға, блогерлерге және барлық жолақтардың қоғам қайраткерлеріне таратылған. Содан кейін, бұрыннан қолданатын сценарий бойынша: журналистке қарсы іс-қимыл жасауды талап етеді, тіпті оны persona non grata (қабылдаушы елдің беделін түсірген, жағымсыз) деп жариялау ұсынылды. Ал бүкіл әлемдік қауымдастық осы кезде керісінше шетелдік азаматтардың саяси себептермен кез келген елге кіру құқығын жоққа шығару әрекеттерін белсенді түрде айыптап және одан да көп жағдайда бір немесе басқа көзқарастың ашық түрде айтылуына тыйым салынуды жан-жақты талқылап жатыр.

Бір күн өткеннен кейін, мемлекеттік органдардың да кезегі келді. Шыны керек, бұл жолы шенеуніктер тек журналистерге түсініктеме берумен шектелді. Атап айтқанда, Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрінің орынбасары Ержан Ашықбаев былай деп жауап берді:  «кей кезде, өкінішке орай, біздің көрші, бауырлас, достас елімізде осындай сөздер болып турады. Ең алдымен, біз Ресей Федерациясының мемлекеттік органдарының ресми мәлімдемесіне назар аударамыз... Сонымен қатар, өткен жылдардағыдай, әрине, бірқатар сарапшылар, саяси немесе қоғам қайраткерлері айтқан мұндай көзқарастар біздің мемлекеттер арасындағы стратегиялық одақтастық, бауырлас достық қарым-қатынастарына ешқандай зиян келтірмеуі үшін белгілі бір шараларды қабылдаймыз».

Ия, ол сабырлы турде, сыпайы, ең бастысы қоғамдық құмарлықтың қысымымен берілген түсініктемелер. Қалай да болмасын, ол іс жүзінде болған нәрсе! Дегенмен, бұл жағдайда түсініктеме беруден бас тарту көптеген бос сөз айтуға қарағанда әлдеқайда күшті болар еді... Осындай жағдайда ресми органдардың түсінік беруі Ресейлік сыртқы саясат ведомствосы БАҚ пен әлеуметтік желілердегі қазақстандық қоғам қайраткерлері мен ұлттық-патриоттық журналистердің жиі өте қатал, кейде тіпті ашық русофобты репликаларына түсінік бере бастағанына тән. Ал егер Ресей Федерациясының ресми басшылығы біздің ұлттық қадір-қасиетімізге тілін тигізіп, бізді ренжіткен болса, онда ресми органдардың үнсіздігі кем дегенде түсініксіз болар еді...

Бұл жерде «Астана ЭКСПО-2017» ҰК өкілдерінің американдық журналист Джеймс Палмердің сөзіне деген қызығушылығын еске түсіру керек, ол өз мақаласында көрмені ұйымдастыру туралы көңілге жағымсыз түрде жазыпты. Не керегі бар, олардың хат-хабарларын бүкіл ел талқылай жөнелген! Аяғында Ақпарат және байланыс министрлігі шара ұйымдастырушыларды қорғауға мәжбүр болды...

Неліктен біз соншалықты сезімталмыз? Неліктен біреулердің Қазақстан жөніндегі сөздерін, тіпті жекеменшік бағалауларын көңілге алып, өте ауыр қабылдаймыз? Мүмкін, ұлттық мүдделерді қорғап қалудың себебі - өзімізді психологиялық негізде төмен бағалауымыздың белгісі болар?

Халықаралық құқық магистрі Адиль Каукенов, қытайтану орталығының директоры: «Әрбір шаншуға жауап беру – іске татымайды»

Кто и как должен реагировать на выпады соловьевых и прочих в адрес Казахстана?

- Бұл мәселе қарапайым болып көрінгенмен, ол негізінде екі жақты қарастырылуы керек. Бір жағынан, жеке тұлғалардың кез-келген мәлімдемесіне өте белсенді әрекет ету зиянды болып табылады - осылайша, біз өзіміздің әлсіздігімізді мойындаймыз және сонымен бірге біз үшін осындай жағымсыз бағалауды көбейтеміз. Яғни, ақпарат толқынын жіберу мақсатында немесе бізді біреулермен қақтығыстыру үшін тек Қазақстан туралы айтылған (оның қалаларының, тұрғындарының, өндірілген өнімдердің және т.б. туралы) кейбір жеке тұлғалардың атынан кез келген жағымсыз сөздері жеткілікті болуы мүмкін.

Ал содан кейін қазақстандықтардың өздері оны барлық әлеуметтік желілерде таратып жібереді. Ресми тұлғалар министрлік немесе үкімет деңгейінде талқылауға қосылғаннан кейін ол іс мемлекеттік деңгейге жетеді және сәйкесінше жеке тұлғалардың сөздері барлық телеарналарда және ресми БАҚ-да таратылады. Яғни, басында тек сыбыс болған сөздер енді нақты мәселе болып шыға келеді. Борат туралы фильмнің оқиғасы көрсеткендей, өзі жайлы жағымсыз ақпараттың таратылуына тыйым салу әрекеті одан да үлкен қасірет пен күлкі тудырады.

Интернет-пікірталастарда бұл реакция жиі «Барбара Стрейзанның әсері» деп аталады. Актриса, еске салайын, сот арқылы өзінің жеке фотосуреттерін интернетте таратуға тыйым салуға тырысқанымен, керісінше, олардың қызығушылығын одан әрі арттырды. Демек, қорытынды осындай: мемлекеттік қызметкерлер болып табылмайтын және жауапты лауазымдарды атқармаған адамдардың әрқайсысына шабуылдау жақсылыққа әкелмейді.

Екінші жағынан, сынға ұшыраған осындай ауыр реакция біздің жалпы әлсіздігімізге байланысты. Мысалы, Вашингтонда АҚШ, Ресей, Солтүстік Корея немесе басқа шетелдік бұқаралық ақпарат құралдары теріс шабуылдарға назар аудармайды. Оларда өте қуатты БАҚ және «жұмсақ күші» бар. Яғни, бұқаралық ақпарат құралдарының құндылығы өте маңызды.

Айтпақшы, бұқаралық ақпарат құралдарында әртүрлі салмақ санаттары бар, сондықтан Вашингтон немесе Мәскеу жеке тұлғалардың анти-американдық және анти-ресейлік шабуылдарына өте сирек жауап береді. Сондай-ақ, әлсіз медиа ресурстары мен сирек еске түсірілімі бар елдер жеке мәлімдемелерден қорқып, осындай адамдардың өз аумағына кіруіне тыйым салады. Айтпақшы, ондай әрекет өте ерсі жауап ретінде көрінгенмен қатар, ол теріс әсерді одан әрі күшейтеді.

Егер Қазақстанға қатысты айтатын болсақ, онда Владимир Соловьев сияқты БАҚ өкілдерінде өте үлкен аудиториясы бар, сондықтан оны мүлдем елеусіз қалдыру – оның біздің елге қарсы саяси шабуылдары орынды және дұрыс деген пікір тудыруы мүмкін. Яғни, реакцияның болмауы жалпылама жалғандыққа жол ашуы мүмкін.

ҚР СІМ айтсақ... қазақстандық аудитория ресейлік журналистертердің сөзін жүрекке соншалықты жақын қабылдайтын болғандықтан, сыртқы істер министрлігі ұлттық мүдденің қорғаушысы екенін растау үшін, жұртшылықтың сұрауларына жауап беруге мәжбүр. Бірақ осы жолы, Борат жөніндегі әңгіме немесе ЭКСПО туралы жазылған Палмердің мақаласына қарағанда, Қазақстанның жалпы реакциясы сабырлы болды. Яғни, біз тәжірибе алу арқасында тек дау-дамай арқылы өз көзқарастарымызды жеткізуге болатынын түсіне бастадық.

Қазбек Бейсебаев, экс-дипломат: «Егер өзімізде болмаса, басқаларды тыңдауға мәжбүрміз»

- Тележүргізушілер аудиторияны «ұстап қалу» үшін әртүрлі сөз айта береді, өйткені олар тележүргізушілер. Ең бастысы, олар редакциялық саясаттан ауытқымау керек. Ресейлік саяси шоуға қатысты мәлімдемеге келетін болсақ, онда екі сәт бар. Біріншісі. Әрине, көрші мемлекеттің телеарналарында әртүрлі жеке мәлімдемелерге түсінік беру – шенеуніктерге лайық іс-әрекет емес. Дегенмен, Сыртқы істер министрінің орынбасары ресейлік тележүргізушінің сөзіне түсініктеме беруі біздер Ресей ақпараттық кеңістігінде екендігімізді көрсетеді. Екінші мәселе – бізде Соловьевтің саяси сұхбаты сияқты бағдарлама жоқ. Ал онда журналистер, саяси қайраткерлер және басқа да шақырылған адамдар осы немесе басқа мәселе бойынша жеке пікірлерін білдіре алады. Яғни, өзімізде болмағандықтан, біз басқаларды қарап, солардың сөздерін тыңдауға мәжбүрміз, кейде тіпті ресми деңгейде сөз қайтаруға тура келеді.

Марат Толибаев, блогер: «Белгілі бір паритет болуы керек»

Кто и как должен реагировать на выпады соловьевых и прочих в адрес Казахстана?

- Негізінде, мемлекеттік органдар басқа мемлекеттердің азаматтары болып табылатын адамдардың сөздеріне жауап бермеуі керек деп ойлаймын. Белгілі бір тепе-теңдікті сақталу керек. Қоғамдық қайраткерлердің мәлімдемесіне Қазақстанның сыртқы істер министрлігі емес, Қазақстанның тура сондай қоғамдық қайраткерлері жауап бергені дұрыс. Дегенмен, танымал және белгілі саясаткерлердің мәлімдемесінде қылмыс белгілері байқалатын жағдайлар болады. Мысалы (тек гипотетикалық түрде) Ресей Думасының депутаты Қазақстан территориясын тұтқындауға шақырады. Бұл Ресей Федерациясының заңдарын бұзады. Ондай жағдайда ҚР СІМ оны Ресей Федерациясының заңнамасына сәйкес жауапкершілікке тартылуы туралы өтініш жолдауына болады. Ал егер сыртқы саясаткерлер Қазақстан артта қалған ел, өзіндік мемлекеттігі мен өз тілі жоқ, сатқын немесе тағы да сол сияқты сөздер айтса – ол басқа. Бұл жай ғана ойлар мен пікірлер. Оларға ресми деңгейде жауап беру қажет емес.

Руслан Түсіпбеков, саясаттанушы, халықаралық құқық маманы: «Соловьев ештеңені текке айтпайды»

Кто и как должен реагировать на выпады соловьевых и прочих в адрес Казахстана?

- Меніңше, бұл жағдайда ҚР СІМ-нің реакциясы орынды болды. Біз бәріміз, оның ішінде біздің шенеуніктеріміз де, Соловьев ештеңені текке айтпайтынын түсінеміз. Оның сөздері, керек десеңіз, «тексеру» деп аталады. Бұл «доп» біздің мекен-жайымызда ең жоғары деңгейде - Кремль деңгейінде іске қосылды. Үнсіздікті сақтасақ - қысым күшейе түседі және әлдеқайда қатаң мәлімдемелер жіберіледі. Соловьев тек өзінің «пікірін» білдірді деп ойламайтын боларсыз?

Ол Ресейдің қазіргі саяси элитасының және оның саяси бағытының жаңғыртушысы. Оның үстіне, өзі айтқан тақырып біз үшін өте сезімтал - бұл халықаралық істерге тәуелсіз ойыншы ретінде қатысуымызға байланысты. Және, қөңіл аударыңыз, біз тек халықаралық құқық субъектісі емеспіз, біз қатарынан екі жыл бойы БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің мүшесіміз. Шын мәнісінде, біз үшін ол өте қымбатты. Ал наразылық тудырған жәй – ол Сирия қарарына қатысты дауыс беру мәселесі, біз Ресейдің позициясын қолдамадық, дауыс бермедік.

Сондықтан, біздің Сыртқы істер министрлігіміздің Соловьевтің мәлімдемесіне реакция (өте уақытында, атап өту керек) мені өте сүйсіндірді. Бұл жерде неге біз дауыс бермегенімізді түсіну маңызды. Шын мәнісінде, Қазақстан Сириядағы бейбітшілік үдерісіне қатысушы тараптардың бірі болғандықтан, қақтығыстың қатысушыларына келіссөздер алаңын ұсынды. Сондықтан Қазақстанның өзіне шынымен де бейтарап позицияны қабылдауы тура келді. Тағы бір маңызды мәселе. Қазақстан бірнеше жыл бұрын Жириновский, Лимонов және т.б. сөздеріне назар аудармауды таңдады. Бірақ қазіргі кез мүлдем басқа - Украинадағы іс-шаралар оған «дейін» және одан «кейін» болған нәрселерді екіге бөлді. Енді біздің егемендікке, тілге және т.б. қарсы жасалған кез келген мәлімдемелер дереу біздің мемлекетіміздің бағасын алу керек. Тек осы бағалау өте сабырлы, теңдестірілген және объективті болуы тиіс. Бұл жағдайда ол дәл сондай болды.

 

Комментарии